Een passie voor het tijdloze schilderen

Oude iconen zijn populair, het schilderen van nieuwe ook. Wat zijn het, en wordt het nooit saai, alsmaar hetzelfde schilderen? Zesde deel van een serie over orthodoxen in Nederland. „Wij schilderen met licht.”

Maria Farag

’Alle iconen zijn een vehikel van het evangelie”, zegt iconenschilder en theoloog Jan Verdonk (59). „De heiligen of gebeurtenissen op de icoon staan allemaal in relatie tot Christus. Iconen zijn christocentrisch.”

De Grieks-orthodoxe Verdonk uit Amsterdam schildert zelf tegenwoordig weinig meer, maar leert zijn zestig leerlingen iconen maken. Slechts een enkeling van de deelnemers is zelf oosters-orthodox.

Verdonk heeft het schilderen geleerd van de Griekse iconenschilder Neoklis Kolliopoulos, die in de Kretenzische stijl schilderde, met statige gestalten en felle kleuren. De Kretenzische schilderschool bloeide tussen 1400 en 1600 in Griekenland.

„Ik viel voor de heldere mediterrane kleuren”, zegt Verdonk. De iconen in de Griekse traditie zijn feller van kleur dan de aardetinten in de Russisch-orthodoxe iconen.

Geert Hüsstege (40), iconenschilder in Haaren (Noord-Brabant) legt uit dat iconen altijd de incarnatie van Christus verbeelden.

„In het Oude Testament was God aanwezig in vuur en wind, in ontastbare elementen. Iconen zijn juist stoffelijk. Nu kunnen we de houten iconen aanraken en kussen. Ze verbeelden God op aarde, hij is in Christus mens geworden.”

Niet de icoon als materiaal wordt aanbeden, maar dat waar de icoon naar verwijst: de Schepper, die in een andere werkelijkheid zetelt, zegt Hüsstege.

Verdonk legt de andere werkelijkheid uit als ’de hemel waarin onze tijd niet bestaat’. „Het is tijdloosheid, de eeuwigheid.”

Tijdens zijn opleiding tot restaurateur van schilderijen wilde Hüsstege leren schilderen met de temperatechniek. Temperaverf is gemaakt van eidooier, azijn en pigment. Door het eigeel blijft de verf stabiel en hecht ze aan het doek. Iconen worden nog altijd met deze verf geschilderd. Voordat er olieverf uitgevonden werd, eind van de veertiende eeuw, werd temperaverf overal in de schilderswereld gebruikt. Olieverf is makkelijker te hanteren dan de traditionele verf op basis van eidooier: die droogt erg snel. Olieverf mengt makkelijker als het nog nat is en droogt langzamer.

De rooms-katholieke Hüsstege ging naar de orthodoxe aartspriester Chrysostomos in Wenen. Hij leerde van hem temperaverf te maken en gebruiken. Sindsdien wijdt Hüsstege zich aan het schilderen en restaureren van iconen. Ook hij geeft ook cursussen icoonschilderen.

Hüsstege betreurt het dat iconen in zijn eigen kerk niet zo’n belangrijke plaats innemen als in de orthodoxe kerken. „Ze hebben in de rooms-katholieke kerk geen liturgische waarde.”

Tijdens orthodoxe kerkdiensten bewierookt de priester de iconen, samen met de bijbel. „Die twee, iconen en het evangelie als boek, zijn gelijkwaardig. Kun je nagaan!” zegt Verdonk. „Gelovigen knielen, kussen de iconen, branden een kaarsje. We vergoddelijken hen die afgebeeld zijn, niet. Het zijn vrienden. Ze helpen ons Christus te vinden.”

„Als je iconen in huis hebt hangen, word je telkens herinnerd aan de verbondenheid met Christus”, zegt Hüsstege. „Daarmee wordt Christus betrokken bij je dagelijkse leven.” Als je een icoon goed bekijkt, word je het beeld in getrokken. Dat komt doordat de lijnen, vanuit de toeschouwer gezien, naar achter uitlopen. Achter de afbeelding is er een steeds breder wordende wereld, tot naar het oneindige.

„Een icoon houdt op een icoon te zijn zodra je met de iconentraditie breekt”, zegt Verdonk.

Iconenschilders houden ook de materiaaltechnische traditie in stand. Die gebruikt temperaverf. „Als een icoon met andere verf geschilderd wordt, heeft het direct een ander uiterlijk, het ziet er gladder uit”, zegt Verdonk. Hüsstege legt uit dat de temperatechniek zorgt voor transparantie van de verflagen. „Die gaat verloren als je acryl of olieverf gebruikt. Acryl is dekkend en doods. Je krijgt ook andere penseelstreken op het doek.”

„We schilderen met licht”, zegt Hüsstege. „Laag voor laag werken we van donker naar licht. Vanuit de iconen gaat daardoor een goddelijk licht uit.” De icoon probeert te laten zien hoe het uiterlijk van een persoon verandert ’als je deelneemt aan het ongeschapen goddelijke licht’. Dat is het licht van God, dat de afgebeelde mensen vanuit de iconen uitstralen.

„Het is belangrijk om in contact blijven met de eerste iconen, met de basis”, zegt Verdonk. Die dienen als voorbeeld voor nog te schilderen iconen. „Voor de orthodoxe kerk is het een must om de gelaatstrekken van heiligen te bewaren zoals ze in de eerste iconen overgeleverd zijn. De oude schildertechniek waarborgt het voortzetten van de iconentraditie in een zuivere vorm.” De heiligen zijn afgebeeld zoals ze in de eeuwige wereld zijn, zonder gebreken of oneffenheden. „Rustig, de blik op oneindig”, zegt Verdonk.

„We zijn niet vrij om van die traditie af te wijken”, zegt de Amsterdamse iconenschilder. Volgens hem heb je een te groot ego als je af wilt wijken van de oude meesters. „Niemand kan die schilders evenaren. Wij zijn dwergen op schouders van reuzen. Als je met die traditie breekt, heb je wel religieuze kunst, maar geen iconen. Een icoon is een uniek liturgisch voorwerp: je kunt ermee bidden. Dat gaat niet zo makkelijk met religieuze kunst. Een willekeurig plaatje van een madonna heeft niet hetzelfde als een icoon; ze moet namelijk wel lijken op de portretten die al eeuwen door de kerk geadopteerd en gekoesterd zijn.”

Als iemand toch geneigd is te experimenteren, dan zal dat moeten binnen de speelruimte van de traditie.

Is het niet saai telkens dezelfde soort iconen te schilderen?

„Je hebt onuitputtelijk veel iconen om als voorbeeld te gebruiken”, reageert Hüsstege. „Met kleuren kun je veel nuances aanbrengen. Ik kan kiezen welke kleur rood ik gebruik voor een mantel en hoe ik dat versier.”

Hij laat een icoon zien van de Moeder Gods, met een ster op haar hoofdbedekking. „Die ster kun je op talloze manieren schilderen, je kunt ervoor kiezen haar hoofd iets te draaien en de lichtval te bepalen.”

Op iconen van de Moeder Gods staat vaak een ster afgebeeld; die staat voor haar maagdelijkheid. Als er drie sterren zijn geschilderd, symboliseert dat haar maagdelijkheid voor, tijdens en na de geboorte van Christus. De drie sterren verwijzen ook naar de Heilige Drieëenheid. Sommige iconen laten maar twee sterren zien. Op de plek van de derde ster zit Christus op de arm van de Moeder Gods: de incarnatie van God.

Volgens Verdonk ’kun je eeuwig doorschilderen met iconen zonder je te vervelen’. „Je kunt haren op talloze manieren schilderen, de heiligen zijn gehuld in verschillende stoffen als wol en zijde en je kunt variëren in de ornamenten.”

„Iedereen die schildert, ontwikkelt zijn eigen handschrift”, zegt Hüsstege. Hij wijst op de stijl van de verschillende iconenscholen in Frankrijk. „Franse iconen zijn vaak lichter dan de iconen uit Rusland. Het is met een bepaalde vlotheid geschilderd. De contouren zijn heel duidelijk, je ziet dikke zwarte lijnen die de figuren omtrekken.”

Als Hüsstege een heilige nog niet kent, leest hij eerst over hem of haar voordat hij begint met schilderen. „Je doet eigenlijk hetzelfde als je een portret van iemand zou schilderen.” Tijdens het schilderen zegt hij vaste gebeden voor icoonschilders binnen de orthodoxe traditie. „Ik vraag zegen en bijstand van de heilige tijdens het schilderen.”

Verdonk leest het gebed van de Griek Dionysius van Fourna (1670 tot na 1774), auteur van een boek over iconografie. Een deel van dat gebed luidt: ’Bestuur mijn handen, opdat ik op waardige en volkomen wijze Uw beeltenis kan afbeelden, alsook die van Uw zeer heilige Moeder en die van alle Heiligen, voor de glorie, de vreugde en de verfraaiing van Uw heilige Kerk’. Elke keer als Hüsstege na een wat langere pauze verder schildert, maakt hij op zijn minst een kruisteken. „Iconen schilderen is een toegewijde bezigheid: je draagt het icoon en je gebeden op. Dat is ook de reden dat schilders hun icoon nooit signeren. Ze is niet gemaakt tot eer van de schilder, maar tot eer van God.”

i Voor meer informatie, kijk op www.iconenatelierverdonk.nl en www.iconen.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden