Een pareltje van de familie

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen, dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Tonko Grever, conservator van het Museum van Loon in Amsterdam.

'Het portret is een van de pareltjes uit de verzameling. En juist daarom hing het tot nu toe niet in het museum."

Tonko Grever, directeur en conservator van Museum Van Loon, stapt uit het tweepersoonsliftje. We zijn aangekomen op de ruime zolderverdieping van het grachtenpand, tot in de jaren zestig woonde hier het personeel van de familie Van Loon. Inmiddels is het een pied-à-terre van de familie zelf. In de zitkamer van de familie haalt Grever het schilderijtje voorzichtig van de schouw. De favoriet van de conservator komt niet uit een stoffig depot, maar van een ereplaats bij de familie. De beroemde portretschilder Michiel Janszoon van Mierevelt (1566-1641) maakte dit prachtige portretje. Op de achterkant staat op het kale hout: '1632, Willem Ruychaver, 21 jaar, zoon van Nicolaas. Fecit Mierevelt'.

Grever kwam er pas kort geleden achter waarom dit schilderij belangrijk was voor de portrettenverzameling van de familie Van Loon. De komende maanden is het schilderij speciaal voor Kunst uit de Kelder voor het eerst te zien in het museum aan de Amsterdamse Keizersgracht.

Jonkheer Maurits van Loon (1923-2006) stelde het huis in 1973 open om familieportretten te laten zien in een traditioneel grachtenpand, zoals ze altijd gehangen hebben. En vond dat het allemaal niet te veel op een museum moest lijken. Bezoekers moesten kunnen mijmeren over hoe het zou zijn hier te wonen, zonder door een audiotour in een bepaalde route gedicteerd te worden. En net als in een 'normaal' huis hangen sommige schilderijen een beetje in het donker. Alsof je bij je chique grootouders op bezoek bent.

Philippa van Loon, de enige dochter van Maurits, groeide op in het huis. "Mensen vergeleken mij vaak met de schilderijen, en zagen dan gelijkenissen. Dat kan natuurlijk niet, met familieleden van vierhonderd jaar geleden. Met de portretten van mijn grootouders is het anders, daar had ik een band mee. Als kind vond ik vooral het kinderportret van Willem van Loon uit 1633 uit de tuinkamer erg mooi. Mijn vaders portret hangt nu ook in het museum - en het mijne komt er wellicht ook ooit nog te hangen."

De familie Van Loon - de conservator spreekt eerbiedig over 'de familie' - liet al sinds de zeventiende eeuw familieportretten maken. Dat de schilderijen gemaakt werden door belangrijke kunstenaars was vanzelfsprekend in de kringen waar de familie zich begaf. Het was als een openbaar fotoalbum: alle belangrijke familiebanden moesten te zien zijn. Pas in de negentiende eeuw werd de familie in de adelstand verheven, daarvóór waren het 'slechts' regenten. Als mogelijke handelspartner moest je direct begrijpen dat Van Loon ook een rijke familiegeschiedenis had. Grever: "Als er van een belangrijke voorouder geen portret bestond, werd het achteraf alsnog gemaakt. Dan noemden ze het een achttiende-eeuwse kopie. Maar je ziet vaak meteen dat het een fantasieportret is."

Wie goed rondkijkt in het museum kan toch nog een audiotour avant la lettre verwachten. Op een aantal portretten staat naast het familiewapen een lettercode. In de hal hangen twee oude borden met tekst in zwierig handschrift, waarop diezelfde codes terugkomen. Het zijn borden met de 'stamvaders' van de familie Van Loon. Willem van Loon was in 1602 dan wel mede-oprichter van de VOC, voor regentenfamilies was ook de vrouwelijke tak belangrijk. Erfelijke opvolging was bij regenten verboden, dus moesten de posities worden doorgegeven aan verdere familie, en via de vrouwelijke tak: het netwerk van de maagschap. Willems zoon Hans van Loon was in 1597 heel gunstig met Anna Ruychaver getrouwd. De familie Ruychaver stond in hoog politiek aanzien. Dus juist die familie Ruychaver moest in de latere eeuwen in beeld blijven, en in de schilderijen te zien zijn.

"Helaas kwamen niet alle codes overeen met de codes op de schilderijen. Uit een verfanalyse bleek dat de lijst negentiende-eeuws was." We zijn op de vroegere werkkamer van Maurits van Loon. Uit een hoek van de kamer haalt Grever een paar gammele planken. "En toen vonden we deze op zolder: de originele achttiende-eeuwse lijsten. En hier klopten de codes wel." De stamlijsten in de hal waren dus kopieën. De negentiende-eeuwse nazaten hadden wel begrepen dat de lijsten belangrijk waren, maar wisten niet waarom. Dus waren de codes verkeerd gekopieerd, of weggevallen. In verband met ons portretje is vooral het paneel van de Ruychavers belangrijk. Het begint met 'A.A.': Willem Ruychaver, de grootvader van Anna. Onder de code 'B.B.' staat: 'Nicolaas Ruychaver, Willems zoon. Nam 1577 Amsterdam bij verrassing in, dog geen genoegsaamen hulp krijgende moes hij terug wyken, en wierd op den Haarlemmer Dyk gedood.'

En met het terugvinden van de originele stamlijsten en de nieuwe informatie over de portretten, die niet op de negentiende-eeuwse lijst te zien was, kwam Grever op het idee de archieven nog eens na te laten pluizen op zoek naar meer informatie. Zo stuitte hij op aantekeningen van Willem van Loon (1794-1847) die een chronologie van de Ruychavers schreef aan de hand van hun portretten. In de aantekeningen staat dat het portret van 'A.A.' aanwezig is, maar dat van zijn vrouw vermist is geraakt en dat er van zijn zoon Nicolaas nog wel een portret bestaat. En dan schrijft hij: 'en er is ook nog een klein portretje van hem, in zwarte lijst dat zeer goed geschilderd is'.

Het was de enige keer dat Willem van Loon iets schreef over de kwaliteit van een schilderij. Grever wist onmiddellijk over welk portretje het ging. Het is weliswaar niet Nicolaas Ruychaver maar een ander familielid, maar zeer goed geschilderd is het zeker. "Het is echt een jonge jongen, een beetje onzeker, wapperende haren. Heel natuurlijk, je ziet haast hoe het haar geknipt is." Jonkheer Maurits van Loon had het op de ereplaats in de zitkamer gehangen.

De plaats aan de schouw zal niet lang leeg blijven. 'Het portretje hing al zo lang ik me kan herinneren in de zitkamer,' vertelt Philippa van Loon vanuit Frankrijk, waar ze de grootste tijd van het jaar woont. Ze studeerde beeldhouwkunst aan een Londense kunstacademie, en verzamelt vooral hedendaagse kunst zoals Tracy Emin en Rieneke Dijkstra. 'Ik ben blij dat we er nu wat nieuws kunnen ophangen. Misschien wel portretten van mijn kinderen. Gemaakt door hedendaagse kunstenaars, natuurlijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden