Een paradijs komt tevoorschijn

De Nieuwkoopse Plassen zijn dichtgegroeid met riet en veen. Na voorzichtige experimenten graaft Natuurmonumenten nu met groot materieel om de boel weer open te krijgen.

Martijn van Schie van Natuurmonumenten loopt over een verend tapijt van kortgemaaid riet naar flinke kraanmachines. "Deze bodem hier is ongeveer 200 jaar oud, maar als je een beetje stampt, trilt het tot een paar meter verderop." Natuurgebied De Nieuwkoopse Plassen is eeuwen terug ontstaan door grootschalige turfwinning, vertelt de boswachter. "De oude turfstekers hadden baggerbeugels van anderhalve meter lengte. Uiteindelijk zijn de plassen door hun werk wel drie tot vijf meter diep geworden. Boven op de oude petgaten is in de loop der jaren een nieuwe drijflaag ontstaan van planten en plantenresten. Een traag proces dat verlanding wordt genoemd."

De zware machines die nu het veen afgraven, staan al helemaal te schudden op de slappe bodem. Want het herstel van petgaten in de Nieuwkoopse Plassen gaat niet bepaald met zachte hand. Baggerbeugels en handwerk hebben plaatsgemaakt voor een amfibische kraan, die zich zowel op land als op water kan voortbewegen. Die schept grote happen veen - zudde - van het water. De laag van twee eeuwen oud blijkt bijna een meter dik. De kraan schept het veen in een tweede machine: een hak- selaar die het mengt met water, en het verpompt naar kilometers verderop. Van Schie: "We voeren het af naar een gebied waar we oude legakkers willen herstellen. Daarmee pakken we twee problemen in één keer aan. We komen op de eerste plaats van onze overtollige zudde af. En in dat gebied zit ook een aalscholverkolonie. Door de grote hoeveelheid poep van de vogels is het water daar relatief voedselrijk geworden. De nieuwe legakkers houden dat voedselrijke water in een afgesloten stuk, waar we het kunnen rondpompen en tegelijk zuiveren, voor het de rest van het gebied in loopt."

Iets verderop in het gebied laat Van Schie zien wat er binnen een jaar na het opengraven van de petgaten kan ontstaan. In kraakhelder water kijken we naar een dicht onderwateroerwoud van zeldzame waterplanten. "Kransvederkruid, nimfkruid, ... dit is eigenlijk het allereerste stadium van de verlanding in een laagveenmoeras: een dicht pak waterplanten. Als je je omdraait zie je een van de oudste stadia die je in dit gebied kunt vinden. Plantenonderzoekers noemen dat het veenheidecomplex. Dat is een groep plantensoorten die boven op laagveen groeit. Er zijn niet veel van dit soort veenheidegebieden in Nederland, zeker niet op deze schaal. Toch kiezen we ervoor om het stukje bij beetje weer open te maken om de verlanding weer bij nul te laten beginnen."

Het werk van Natuurmonumenten wordt met enthousiasme bekeken door plantenecoloog Hanneke den Held. In 1976 schreef zij samen met haar broer Jan een boek over de natuur in de Nieuwkoopse Plassen. "Dat was aan het begin van een periode dat de natuurkwaliteit achteruitging. Aan de ene kant was de waterkwaliteit een probleem. Het land rond het natuurgebied is in de loop der eeuwen veel lager komen te liggen door het inklinken van de veenbodem, en door inpoldering. Daardoor zijgt veel water weg uit het natuurgebied dat weer moet worden aangevuld. Maar met het water uit de Oude Rijn en Kromme Mijdrecht kwam er in de jaren zeventig en tachtig ook te veel fosfaat in de Nieuwkoopse Plassen. In de loop van de jaren tachtig is het water in dit natuurgebied dan ook troebel geworden met alleen nog maar een paar algemene waterplantensoorten, zoals hoornblad." Aan de andere kant was ook de voortgeschreden verlanding een probleem, zegt Den Held. "De meeste stukken van het gebied zaten in het eindstadium. En ze waren ook nog begroeid met exotische planten als de zwarte appelbes, die soort verdringt veel inheemse planten en bomen. Een natuurlijk moeras heeft wisselende waterstanden, waardoor de verschillende tussenstadia van verlanding zich langer kunnen handhaven, met alle variatie van planten die daarbij hoort.

Maar die natuurlijke wisseling willen en mogen de beheerders van de Nieuwkoopse Plassen de bewoners en boeren in de regio niet aandoen. "Door het proces van verlanding nu in kleine stukjes weer kunstmatig terug te brengen bij 'af', krijgt het gebied weer dynamiek. Hanneke den Held: "In feite herhaal je het turfwinningsproces. Ondertussen heeft het hoogheemraadschap ook de waterkwaliteit sterk verbeterd." Het is weer een feest geworden voor plantenliefhebbers", vindt ze. "Je ziet weer uitgestrekte onderwaterweiden met zeldzame planten, en er komen weer steeds meer groenknolorchissen en veenmosorchissen."

Den Held beschreef de opgeknapte natuur, samen met een grote groep andere auteurs, in een nieuw boek over de Nieuwkoopse Plassen. 'Een topmoeras', noemen de auteurs het. "Dat geldt niet alleen als je het op Nederlandse schaal bekijkt. Ook in West-Europa is een laagveenmoeras van deze kwaliteit uniek", stelt Den Held. "De vegetatiekundige professor Ies Zonneveld noemde gebieden als de Nieuwkoopse Plassen ooit, half grappend, 'mijnbouwruïnes'. Ze zijn inderdaad helemaal gevormd door de cultuur van turfwinning. Maar intussen is het wel topnatuur geworden, met een combinatie van zeld- zame waterplanten en moerasplanten. En dan heb je het nog niet eens over de vogels, libellen en andere dieren."

In 'De Nieuwkoopse Plassen, Op en top een topmoeras' belichten verschillende deskundigen de natuurlijke rijkdom, de landschapsgeschiedenis en het gebruik van de het natuurgebied. Het boek is samengesteld door Jacques de Raad en uitgegeven door Natuurmonumenten. Het is verkrijgbaar in de boekhandel en bij het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten in Nieuwkoop.

Purperreigers
De Nieuwkoopse Plassen, in het hart van de driehoek Woerden - Alphen - Mijdrecht, zijn naast een 'hot spot' voor bijzondere water- en moerasplanten, een belangrijk gebied voor diverse moerasvogels. Zo is het al heel lang een bolwerk van purperreigers. Met dit jaar 121 paartjes, broedt een vijfde deel van de Nederlandse populatie purperreigers in het moeras. Sinds 2008 heeft het gebied nog 100 hectare nieuwe natte natuur aan de noordkant erbij gekregen: de Groene Jonker. Vanaf de eerste dag is dat gebied een trekpleister voor vogels en vogelaars.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden