Een paleis voor popcorn en cola

Na een restauratie van ruim een jaar gaat volgende week de bioscoop Tuschinski in Amsterdam weer open. Na een uitwendige opknapbeurt is nu ook het interieur aan een grondige schoonmaakbeurt onderworpen. De historische reconstructie leverde grote verrassingen op. Welkom tussen de vrouwen en de pauwen.

Vijftien maanden heeft de klus geduurd, maar architect Kees Doornenbal heeft niets van zijn enthousiasme verloren. Wat een opdracht! Breng de oude luister van de Amsterdamse bioscoop Tuschinski terug, vroeg de directie van het Pathé-concern. Tuschinski. De mooiste bioscoop van het land.

Twee dagen voor de feestelijke heropening door premier Wim Kok (het kost enige moeite in hem een groot cinefiel te zien dus misschien hadden ze Steven Spielberg of Wim Wenders moeten vragen), geeft Kees Doornenbal alvast een rondleiding. Er liggen, zoals gebruikelijk, nog heel wat losse eindjes en in de foyer zijn stoffeerders doende met het snijden van trapbekleding en het poetsen van roeden. Bij de kassa's worden nog computers aangesloten en ook in de Japanse kamer wordt nog gewerkt, maar dat zijn details.

Een van de grootste interieurrestauraties die in Nederland zijn uitgevoerd, nadert haar voltooiing. Abraham Tuschinski zou zijn ogen niet geloven.

Hij, de Poolse emigrant die op weg naar Amerika in Nederland bleef hangen, liet het theater zoals het toen nog heette, begin jaren twintig bouwen in een wonderlijke stijl waarin art deco, Jugendstil en Amsterdamse School met elkaar werden vermengd. ,,Maar kitsch is het niet'', zegt Doornenbal, ,,in al die elementen is de stijlzuiverheid bewaard gebleven.'' Hij wijst op de lambrisering in de foyer. ,,Kijk, puur Amsterdamse School. Als er nu een Louis Seize-krul aan had gezeten zou het kitsch geweest zijn.''

Vijftien jaar lang, tussen 1921 en 1936 bleef Abraham Tuschinski eigenaar van zijn theater-paleis, dat de bezoeker imponeerde met zijn schitterende inrichting en exquise materialen: tropische hardhoutsoorten, fijn geslepen glas, geknoopte luxetapijten, marmer, keramische sculpturen. Maar het bouwwerk verbaasde ook vanwege zijn techniek: het theater was een feest van elektrisch licht en uitgerust met een revolutionair verwarmings- en beluchtingssysteem. Doornenbal: ,,Als koeling gebruikten ze ijsblokjes in de ventilatiekanalen.''

In 1936 noopte de crisis Tuschinski afstand te doen van zijn theater. Maar in al die jaren heeft hij voortdurend aan de verfraaiing gewerkt, een verfraaiing die na zijn vertrek deels te niet gedaan werd toen de nieuwe eigenaar, gevoelig voor de sobere stijl van die dagen, in de grote zaal decoraties liet verdwijnen onder een zalmkleurige verflaag.

De bioscoop, dat wil zeggen de foyer, de omlopen, de grote zaal en enkele nevenruimten zijn nu teruggebracht naar de staat van 1931, van de laatste grote verfraaiing die Tuschinski liet uitvoeren. Maar dat streven kreeg pas tijdens de restauratie vorm.

Gedocumenteerd op foto's was de oorspronkelijke toestand van het theater in 1921 -de tien jaar die erop volgden waren in de dossiers verdwenen. De restauratie bleek een verrassingstocht. Doornenbal: ,,Met zulke kleine krabbertjes zijn we die verflagen gaan verwijderen en toen kwam dit te voorschijn.'' We staan in de grote zaal en kijken omhoog, naar de reusachtige spinnenweblamp en de uitbundige versieringen. De bovenrand van de wanden wordt in beslag genomen door meer dan levensgrote vrouwen, 21 stuks in totaal, alle in 1931 in geometrische vormen geschilderd door Pieter den Besten.

Doornenbal: ,,We wisten niets van het bestaan van deze vrouwen, maar het werk van Den Besten kenden we van een café in Gouda.''

Maar niet alleen vrouwen, ook vogels kwamen onder de laag te voorschijn. Pauwachtig sieren ze de kopwand boven het projectiescherm.

'Dertig specialisten besteedden zo'n vijftigduizend manuren aan het schilderwerk', vermeldt een persbericht dat de heropening van Pathé-Tuschinski aankondigt, om er vervolgens bij te vermelden dat de bioscoop niet alleen een feest is voor architectuurliefhebbers. Pathé is een commercieel bedrijf dat aan filmvertoningen wil verdienen. En tien miljoen euro voor een verbouwing is een flinke investering.

,,We hebben geen museum willen maken'', zegt Kees Doornenbal, ,,het blijft een bioscoop.'' Dus al het fraais waarmee het gebouw is uitgerust, zal de popcorn en de cola niet verdrijven. En het comfort van de bezoeker weegt zwaar. Van de 1200 stoelen in de grote zaal werden er 400 verwijderd om de afstand tussen de rijen te vergroten van tachtig centimeter naar een comfortabeler één meter tien.

Wel poogt men van het cachet van het theater te profiteren door vip-arrangementen aan te bieden: achter de grote zaal is op het eerste balkon een bar, waar bedrijven en groepen particulieren hun eigen filmvoorstellingen (met lunch bijvoorbeeld) kunnen laten reserveren.

Het Amsterdamse publiek mag zich, net als in 1921, opnieuw laten imponeren door de bioscoop. Maar helemaal volledig is de restauratie niet, want op een gegeven moment was het geld op. Zo blijven de zalen 4 en 5 op slot. Doornenbal: ,,Dit was de privézaal van Abraham Tuschinski, we noemen het de schatkamer.''

Ook de verflaag van de omloop bij het tweede balkon is niet verwijderd, hoewel daaronder ook decoraties schuilgaan. ,,We hebben gekozen voor het blootleggen van de schilderingen van de vrouwen in de grote zaal. Dat was kostbaar en andere zaken moesten we laten liggen. Maar die kunnen bij een volgende fase aan bod komen.''

Maandag komt Wim Kok. Vanaf donderdag 11 april mag het volk weer toestromen en zich vergapen. En hoewel in de foyer dikke lagen nicotine van wanden en plafonds zijn verwijderd, mag hier nog steeds worden gerookt. Alleen is, als kleine concessie aan de inrichting, het roken in de wandelgangen nu verboden. En laat u uw kauwgom thuis -daarvan moest ook heel veel uit dikke wollen tapijt worden gekrabd. Maar kauwgom kende Abraham Tuschinski nog niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden