'Een oude jas die ons lief was'

Verhuizing klooster | reportage | Hun monumentale onderkomen was verouderd, en het aantal kloosterlingen loopt toch al sterk terug. Daarom maken de oudere Jezuïeten in Nijmegen plaats voor de universiteit.

Vanuit de refter kijken de paters naar alle tumult voor hun deur. Al dagen rijden er verhuiswagens af en aan. Hun bestemming ligt even verderop in dezelfde Nijmeegse wijk Brakkenstein. Na 87 jaar vertrekken de jezuïeten uit het huis Berchmanianum.

"Hier stond een kastje met een opengeslagen bijbel, daar een boekenkastje en een nachtkastje. En daar stond mijn bed." Pater Hans van Leeuwen (82) staat midden in zijn lege kamer. Zijn spullen zijn al overgebracht naar de nieuwbouw. Het had van hem niet gehoeven, hij houdt van de sfeer en geschiedenis die het oude gebouw uitademt. Het mooie licht dat naar binnen valt door de glas-in-loodramen, de gewelven in de gangen, de tegeltjes in groen en bruin die speciaal zijn gemaakt voor Berchmanianum.

De paters verhuizen naar een nieuwe plek omdat het mooie, maar oude gebouw niet meer voldoet aan de eisen van deze tijd. En omdat er steeds minder paters zijn die in het verpleeghuis komen wonen. Het pand is gekocht door de Radboud Universiteit.

Het klooster, of huis zoals de bewoners zeggen, werd in 1929 gebouwd als studiehuis voor jonge jezuïeten en doet sinds vijftig jaar dienst als woonhuis voor oude religieuzen. "Ik was hier heel tevreden. Maar je moet van dit huis houden, wil je de ongemakken voor lief nemen", zegt Van Leeuwen. "Op mijn kamer had ik bijvoorbeeld alleen een wasbak. Als ik naar het toilet moest of wilde douchen, moest ik daarvoor een lange gang door en drempels over. Voor mij ging dat nog, maar voor sommige bewoners was dat een hele opgave."

Chinees buffet

In Berchmanianum woonden tot eind vorige week 61 mannelijke religieuzen. De meesten van hen zijn jezuïet, maar ook een aantal dominicanen, leden van andere ordes en congregaties en enkele priesters van verschillende bisdommen. Stuk voor stuk van hoge leeftijd en een flink deel van hen met een intensieve zorgvraag. Zo is één van de vleugels van het gebouw een gesloten afdeling voor bewoners die niet meer weten waar ze precies wonen.

Het vertrek doet best een beetje pijn. "Vlak voor de verhuizing hadden we ons gezamenlijke laatste avondmaal, een chinees buffet", vertelt Van Leeuwen. "En op zondag was de laatste eucharistieviering in het hart van het huis: de kapel. Een emotioneel moment, waar we stil hebben gestaan bij ons vertrek en hebben gebeden dat we alle veranderingen goed kunnen verwerken."

De kapel is nu ontmanteld. Het altaar, de liturgische gewaden, een aantal beelden en een paar banken gaan mee naar de kleinere kapel in de nieuwbouw. Voor de rest is geen plaats en is een andere bestemming gezocht. De kamers van de paters worden leeggeruimd en dezelfde dag weer ingeruimd 'aan de andere kant van de productielijn' zoals Van Leeuwen het noemt.

De bewoners is gevraagd zo min mogelijk zelf in te pakken of überhaupt in de buurt te zijn als de verhuizers met hun stickers, tape en containers langskomen. Als zestig bewoners zich gaan bemoeien met de ongeveer dertig verhuizers die aan het werk zijn, wordt dat een onwerkbare situatie. Bij de receptie zit een bewoner met zijn cognackleurige valies in de ene en een stok in zijn andere hand. Geduldig wacht hij af tot zijn moment daar is. Een andere bewoner loopt onrustig door de gang te schuifelen. "Ga ik nu vandaag of morgen? Waarom mag ik mijn kamer niet meer in?" vraagt hij aan eenieder die hij tegenkomt. Van Leeuwen: "Als je het niet precies meer weet en je bent regelmaat gewend, dan kun je de chaos rond zo'n verhuizing nauwelijks aan. Men voelt zich ontworteld en vraagt zich af: We leven niet zo lang meer, waarom moeten we dit nog ondergaan?"

Volgens directiesecretaris Remy Ramaekers is de verhuizing een enorm project. "Niet alleen gaat het om kwetsbare bewoners die op hoge leeftijd en met een zorgbehoefte nog een laatste keer moeten verhuizen, het is daarnaast een enorme logistieke uitdaging." Berchmanianum heeft een vloeroppervlakte van zo'n 5000 vierkante meter, en telt drie verdiepingen. Daarbij hebben de grote zolders en kelders uitgenodigd tot het verzamelen van spullen waar elders geen plek meer voor was. Ramaekers: "Wat moet waar naartoe, wat kan er wel en niet mee? Dat vergt een gigantische voorbereiding."

Van Leeuwen woonde bijna vijf jaar in Berchmanianum. Als één van de vitalere bewoners helpt hij zijn kwetsbare medebewoners. Van 1955 tot 1958 woonde Van Leeuwen ook al in het huis. In de refter vertelt hij over zijn studententijd hier. 'Als eenentwintigjarige jongen kwam ik vanuit het noviciaat in Grave naar Nijmegen om filosofie te studeren. Dat duurde drie jaar. Onze studentenkamers waren destijds de helft van de kamers nu, de muren zijn doorgebroken. De refter zag er toen al precies hetzelfde uit met die prachtige muurschilderingen. Een groot verschil is er wel: als jonge jongens moesten we in stilte eten. Dat hoeft gelukkig niet meer.'

Ongeveer eenderde van de huidige bewoners heeft hier gestudeerd. Daarna vlogen zij uit over het land, de wereld zelfs. Geleerden, kritische denkers die geen weelde nodig hadden, maar zich nuttig wilden maken voor de maatschappij. En op hun oude dag kwamen zij terug om in hun Nijmeegse huis hun laatste levensjaren in alle rust door te brengen.

De verhuizers laten de nodige boeken en snuisterijen, zoals beelden, maskers of snijwerk uit Indonesië, door hun handen glijden. "Toen ik intrad had ik niet eens een horloge, enkel een koffertje met kleding. Sindsdien ben ik vijftien keer verhuisd" , zegt Van Leeuwen. "Natuurlijk heb ik inmiddels ook een televisie en iPad, wat boeken en spullen die voor mij van waarde zijn. Maar veel is het niet."

De verouderde staat van het gebouw was niet de enige reden om te vertrekken. "Langzamerhand verdampen we als groep", zegt Van Leeuwen. "De meeste jezuïeten die er nog in Nederland zijn, verblijven in dit huis. Wereldwijd groeien we wel, maar in Nederland houdt het op."

Vanwege de sterke terugloop van het aantal religieuzen in Nederland, sluiten steeds meer kloosters hun deuren. Nederland telde in 2015 iets minder dan 5000 leden van religieuze ordes en congregaties, een halvering vergeleken met tien jaar geleden. Het is vaak lastig om een nieuwe bestemming te vinden voor dit religieus erfgoed. Wat dat betreft vinden de paters het een prettig idee dat Berchmanianum is gekocht door de Radboud Universiteit. Want de Jezuïeten voelen zich van oudsher verbonden met de academische wereld.

Door de kamers en kapel kijken medewerkers voor de laatste keer rond. Ook voor hen is het een periode van afscheid nemen en wennen aan een nieuwe plek. Sommigen werken hier al meer dan twintig jaar. Gelukkig verhuist al het personeel -85 medewerkers, vooral deeltijders - mee. In deze weken is het voor hen allemaal flink aanpoten. Want er moet zowel zorg in Berchmanianum als in de nieuwbouw worden geleverd. Op twee locaties worden boterhammen gesmeerd, koffie gezet en bewoners geholpen. De werklieden zijn ondertussen nog druk bezig, want helemaal af is het gebouw nog niet. Ramaekers: 'De tijd tussen oplevering en verhuizing was eigenlijk te kort. Nu is het dus even behelpen. Zo is er nog geen tv-aansluiting of wifi. En de keuken is sinds gisteren pas in gebruik.'

Van Leeuwen: "Ik hoefde niet naar een nieuwe plek, maar ik zie zeker de voordelen. Ik heb in plaats van een kamer met een deur voortaan een appartement met een voordeur. Het is groter. En wat een luxe, die natte cel met een eigen douche." De religieuzen hebben in de nieuwbouw hun eigen woonverdiepingen, kapel, bibliotheek en eetzaal. Voorlopig blijven ze gescheiden wonen van de leken die ook in de nieuwbouw komen.

"Het is een oude jas, maar een jas die ons lief was", zegt Van Leeuwen. Ergens in een al verlaten gang onder één van de gewelven staat nog een beeld van Maria, van haar sokkel getild en ingepakt in wit plastic tot aan haar kin. "Eén van de mooiste beelden die we hier in huis hadden. Hopelijk vindt zij ook haar nieuwe plek."

Een aantal beelden en een paar banken gaan mee naar de kleinere kapel in de nieuwbouw. Voor de rest is geen plaats.

Van studiehuis tot verpleeghuis

Het huis Berchmanianum werd in 1929 geopend als studiehuis voor de jonge jezuïeten die hier drie jaar filosofie studeerden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw gevorderd door de SS en werden de jezuïeten met zachte dwang verdreven. De nazi's wilden hier een Mutterheim stichten, waar raszuivere moeders arische kinderen moesten baren. Het is nooit als zodanig in gebruik genomen.

Na de oorlog kwamen de jezuieten terug, het gebouw bleek netjes onderhouden. In 1967 werd besloten om verschillende seminaries in het land samen te voegen. Het Berchmanianum werd herbestemd voor oudere mannelijke religieuzen. In het begin wat provisorisch, maar in de loop van de tijd kreeg het huis erkende verzorging- en verpleeghuiszorg. Het gebouw is ontworpen door Jos Cuypers en Pierre Cuypers jr. (zoon en kleinzoon van de befaamde Pierre Cuypers) en is een Rijksmonument. De nieuwe eigenaar, de Radboud Universiteit, zal daar rekening mee moeten houden bij de verbouwplannen.

De toekomst: academiegebouw

Berchmanianum ligt aan de rand van de campus van de Radboud Universiteit. In het verleden toonde de universiteit al vaker interesse voor het gebouw. In 2013 werd het huis gekocht, de Radboud Universiteit doet geen uitspraak over het bedrag dat voor het monument is betaald.

De verbouwing gaat zo'n 12 miljoen euro kosten. De kapel wordt in de toekomst gebruikt als neven-aula voor diverse kleinere plechtigheden, zoals promoties. Verder komen er vooral werkplekken, alle functies van het huidige bestuursgebouw verhuizen naar Berchmanianum. Het hek dat nu nog om het huis en de tuin staat verdwijnt: het klooster wordt echt onderdeel van de campus. De verbouwing start in het voorjaar van 2017 en moet in de zomer van 2018 zijn afgerond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden