Een oude dame aan het front

Trouw bespreekt op vrijdag de films uit de dvd-box ’Movies That Matter’. Als vierde vandaag ’Aleksandra’, over een Russische grootmoeder die naar het front in Tsjetsjenië gaat om haar kleinzoon op te zoeken.

Alexandra is een Russische grootmoeder die haar kleinzoon aan het Tsjetsjeense front bezoekt. Ze wordt gespeeld door de beroemde Russische sopraan Galina Vishnevskaya – op het moment van de opnamen 80 jaar. De Russische regisseur Alexander Sokoerov geeft het genre van de operateske oorlogsfilm een grandioze twist.

Daar zit ze dan, in een schommelende trein, tussen de soldaten. De lange grijze haren in een knotje. De onderzoekende blikken van de jongemannen in camouflagekleuren ziet ze heus. Maar het deert haar niet. Deze Russische grootmoeder gaat aan het Tsjetsjeense front haar kleinzoon bezoeken. Niemand die haar tegen houdt. Ze heeft wat spulletjes in een handtas gedaan, en kleine rode oorbelletjes in gedaan. En als de trein arriveert, in de donkere nacht, legt ze het moede lijf te ruste op een veldbed tussen de wapperende tentdoeken.

De Russische regisseur Alexander Sokoerov (57) heeft met Alexandra Nikolaevna een mooie, onalledaagse heldin geschapen. Hij zorgt er wel voor dat ze ’s ochtends in een zee van helder zonlicht ontwaakt, en dat ze in die warme pracht haar kleinzoon ontmoet, haar oogappel, haar alles. Kleine Denis is inmiddels wel een breed geschouderde officier in het Russische leger, vier sterren op de schouder. Als hij op zijn brits in slaap is gevallen, toont Sokoerov zijn kapotte voeten.

Sokoerov geldt als een van de grootste hedendaagse Russische regisseurs. Zijn poëtische, impressionistische stijl leidde zes jaar geleden tot het meesterstuk ‘Russian Ark’, waarin hij een reis maakte door het Russische kunstpaleis De Hermitage, en daarmee – even eigenzinnig als ingenieus - drie eeuwen Russische (kunst)geschiedenis ontsloot. Met ‘Moloch’, ‘Taurus’ en ‘The Sun’ maakte hij een drieluik over de teloorgang van dictators, respectievelijk Hitler, Lenin en Hirohito.

Met ‘Alexandra’ (2006) staat Sokoerov stil bij de absurditeit van het Russisch-Tsjetsjeense conflict – om precies te zijn de tweede Tsjetsjeense oorlog die in 1999 begon, in de noordelijke Kaukasus, en waarbij duizenden soldaten en burgers om het leven kwamen. Dat doet hij niet met bommen en granaten, en gevechtshandelingen zoals we die uit talloze oorlogsfilms kennen.

‘Alexandra’ sluit eerder aan bij een film als ‘Beau Travail’ (1999) waarin Claire Denis het leven van Franse legionairs in het Afrikaanse Djiboutou filmde als een eeuwigdurende dans. Sokoerov toont de wederzijdse liefde van een grootmoeder en kleinzoon temidden van tanks en opwaaiend zand. Hij concentreert zich op de gezichten van de jonge soldaten, rondhangend, geweren poetsend. Het zijn soms gewoon nog kinderen.

Lyriek en ontroering zitten in de tijdloosheid van de beelden, en die wordt ook mooi gespiegeld in de muziek van Andrey Siegle, de filmcomponist aan wie Sokoerov zijn film opdroeg. Het symfonieorkest van het Mariinski Theater – dat op de achtergrond is te horen - wordt ondertussen geleid door Valery Gergiev.

Alexandra wordt daarbij gespeeld door de 80-jarige Russische sopraan Galina Vishnevskaya die voor de film een geweldige metamorfose onderging, van een stralende zwartgelokte operadiva tot een eenvoudige Russische grootmoeder die op bruine sandalen door het legerkamp doolt.

Sokoerov waakt ervoor om zijn baboesjka alleen maar vertederend te laten zijn. Deze vrouw is ook moe en sikkeneurig, soms loopt ze door het kamp als een oude generaal. Dan klaagt ze over de ongewassen jongenslichamen en de aanhoudende stank in het kamp. Hoe was Maria Callas veertig jaar geleden ook alweer in Pasolini’s ‘Medea’? Toch ook geen al te zachtzinnige dame.

Samen met haar vorig jaar overleden echtgenoot, de beroemde Russische cellist en dirigent Mstislav Rostropovich, belichaamt de Russische diva ondertussen het Russische verzet. Begin jaren zeventig bood het echtpaar onderdak aan romanschrijver en dissident Alexander Solzhenitsyn, waarna het duo in 1974 de Sovjet-Unie moest verlaten. Ze werden pas weer welkom geheten door Gorbatsjov.

Als je naar ‘Alexandra’ kijkt, komt ook die hele verschrikkelijke Sovjetgeschiedenis weer boven borrelen waarvan de hoofdrolspeelster zelf getuige was. Nu dwaalt de 80-jarige vrouw opnieuw langs gebombardeerde huizen. Op een alternatieve markt, waar ze voor de soldaten sigaretten en koekjes gaat kopen, ontmoet ze een marktvrouw van dezelfde leeftijd die in zo’n kapot geschoten huis woont. Komt het ooit nog goed, vraag je je samen met de vrouwen af. ‘Mijn lichaam is oud’, zegt Alexandra, ‘maar mijn ziel kan nog wel een leven mee.’ Wat een mooie, ongewone heldin. En wat een mooie, ongewone oorlogsfilm.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden