Een oorlog om de Verlichting

De Franse filosoof Bernard-Henri Lévy juicht het Amerikaanse optreden in Afghanistan van harte toe: 'De lofzang op oorlog is een schandaal, maar er is iets wat erger is dan oorlog: de hel.' De VS en Israël dienen voor de islamitische wereld 'als surrogaat voor het onvermogen het eigen ongeluk te verklaren en eigen verantwoordelijkheid te erkennen.' De ware oorlog om de beschaving moet dan ook plaatsvinden binnen de islamitische wereld. 'Deze strijd zal lang duren en de uitkomst is angstwekkend onzeker.'

Meneer Lévy, de oorlog in Afghanistan heeft intellectuelen in Duitsland en Frankrijk verdeeld. Als een van de weinigen heeft u de militaire ingreep van de Verenigde Staten vanaf het begin onvoorwaardelijk gesteund. Hoe kwam het dat u daarin zo alleen stond?

Het lot van het Afghaanse volk kon de meeste Europese intellectuelen blijkbaar weinig schelen. U ziet over het hoofd dat de Amerikanen niet alleen het terrorisme bestrijden. Hun interventie gold ook de bevrijding van Afghanistan.

Is dat doel voor de Verenigde Staten niet eerder bijzaak? De Amerikanen willen toch vooral vergelding?

Voor iedereen die verder kan kijken dan zijn neus lang is, was van het begin af aan duidelijk dat de slag tegen Bin Laden een heel verheugend effect zou hebben dat in het geheel geen bijzaak zou zijn. De Afghanen kunnen nu een verschrikkelijke bevoogding afschudden, ze worden verlost van een van de vreselijkeste tirannieën van deze planeet.

Hoe verklaart u in dit geval de anti-amerikaanse reflex bij uw collega's?

Dat is zeer mysterieus. Ik ben niet pro-Amerikaans. Ik heb tegen Vietnam gedemonstreerd en tegen de door de CIA geënsceneerde val van Allende in Chili. Ik vind de doodstraf afschuwelijk. En over de verkiezing van George W. Bush heb ik me zeer opgewonden. Maar ik moet eerlijk toegeven dat deze oorlog onder zijn aanvoering tot nog toe verbazend goed gevoerd wordt. Wat dat aangaat beleven we een soort wereldpremière.

Een oorlog helemaal zonder imperialistische bijgedachten? Hier lijkt enige scepsis op zijn plaats.

Het anti-Amerikanisme is meer dan alleen maar een wantrouwen. Het is een van de grote constanten in onze politieke cultuur, ja een passie. En passie maakt blind. Deze passie hier is niet pas met het VS-imperialisme ontstaan. De VS vertegenwoordigen een nieuw type van staat, dat voor Europa altijd afstotelijk is geweest. Onze oude staten die op een gemeenschappelijk territorium, een collectief geheugen en een etnische identiteit willen berusten, vinden het Rousseause Amerika onverdraaglijk, abject, een schandaal - een staat die per wilsverklaring van bovenaf werd gesmeed in plaats van organisch van onderaf te groeien.

In de Europeanen sluimert nog het drogbeeld van de zogenaamde pure natie, van de goede, gesloten volksgemeenschap. De smeltkroes, de vermenging van culturen, is voor hen iets engs. En geconfronteerd met de Amerikaanse supermacht slaat dit oude wantrouwen om in het aan de kaak stellen van de Amerikaanse arrogantie.

Amerika als de wereld van het materialisme, de eenvormigheid en de castratie van de geest - leeft deze door Heidegger ontworpen vertekening nog steeds voort?

Het is een 'topos' van de Duitse en Franse rechtervleugel die zich spiegelbeeldig bij de linkervleugel opnieuw manifesteert. Heidegger, maar ook Franse ideologen als Georges Valois, Pierre Drieu la Rochelle en Charles Maurras beschouwden Amerika als een ontologische catastrofe. Deze hartstochtelijke metafysische afkeer die woekert in het hart van de Europese culturen steekt ook nu nog te pas en te onpas de kop op.

Maar waarom is dan de haat jegens Amerika in de islamitische wereld nog veel virulenter?

Voor de moslims is Amerika de zondebok. Ze lijden aan de geleidelijke ondergang die hun wereld sedert eeuwen ondergraaft - dat is een obsessie voor ze. De verloren gegane grootheid, de verbroken Verlichting, de smaad van het kolonialisme werken door als een permanente vernedering van de Oriënt door het Avondland. De Amerikanen waren in het Midden-Oosten nooit een koloniale macht, maar men ziet ze als de belichaming van het westen, dus als een afgod.

En als de beschermingsmacht van de staat Israël, die de Arabieren als een koloniaal implantaat beschouwen.

Dat is een alibi. Israël en Amerika hebben niet veel aan de Arabische vernedering bijgedragen. Ze dienen als surrogaat voor het onvermogen het eigen ongeluk te verklaren en de eigen verantwoordelijkheid te erkennen. Veel Arabieren leven in een magische wereld met een diabolische causaliteit, waarin de VS en Israël ongeveer hetzelfde zijn: de grote en de kleine satan.

Kunnen daarom zulke waanzinnige samenzweringstheorieën ontstaan waarin Israël en Amerika de aanslagen op het World Trade Center zelf zouden hebben gepland om tegen de islamitische wereld te kunnen uithalen?

Het Amerikaans-joodse complot, New York, de stad van het wereldjodendom - dat zijn oude waanvoorstellingen van het Europese rechts-extremisme, die vandaag de dag in veel Arabische hoofdsteden rondspoken. De islam is in zijn fundamentalistische vorm in zekere zin het derde fascisme, het groene fascisme na het bruine en het rode.

Vergelijkt u daar niet iets dat men niet vergelijken kan? Het nationaal-socialisme en het communisme waren seculiere, anti-religieuze bewegingen...

...met een pseudo-mystieke kern. Wat alle fundamentalismen gemeen hebben is de wil tot puurheid, de droom van de nieuwe mens, die met zichzelf en zijn gemeenschap in absolute harmonie leeft. In de stuiptrekkingen van het islamitische fundamentalisme zien we de laatste hoogtepunten van het totalitarisme uit de twintigste eeuw.

Dus gaat het voor u wel degelijk om een oorlog van beschavingen, om de verdediging van de vrijheid tegen de barbarij?

Ja, maar niet om een oorlog van het Westen tegen de islam. De ware oorlog om de beschaving vindt binnen de islamitische wereld plaats. Wat op het spel staat is de uitbreiding van de Verlichting. Deze strijd zal lang duren en de uitkomst is angstwekkend onzeker. Maar ik geloof dat dit het grote conflict van de 21ste eeuw zal zijn.

Gaat u er daarbij van uit dat het Westen als enige aanspraak kan maken op de werkelijk universele waarden: democratie, vrijheid, individualisme, mensenrechten?

In het Westen heeft zich het universele, de 'Weltgeist' zoals Hegel zei, het verst en het soepelst ontwikkeld. Maar er zijn andere verschijningsvormen van het universele, ook binnen de islam. Er is een Arabische Verlichting, zoals die in de twaalfde eeuw door Averroës werd vertegenwoordigd.

Waarom kon het rationalisme binnen de islam geen ingang vinden?

De islamitische Verlichting is overwonnen, maar niet dood. Ze is in Turkije en bij bepaalde denkers in Arabische landen wel degelijk aanwezig, ofschoon in onderdrukte vorm. Niemand kan de moslims deze reformatie afnemen. Nu is het de beurt aan de imams, ze moeten aan zichzelf werken en aan hun heilige teksten, zoals christenen en joden dat in vroegere tijden ook gedaan hebben.

De moslims moeten ophouden de vernedering door het Westen als de oorzaak van alle kwaad te zien. Ze moeten hun antisemitisme tot op de bodem onderzoeken, een lepra die steeds verder om zich heen grijpt. Ze moeten hun blokkadehouding opgeven - de blokkade van het individualisme, van het recht op onderscheid, op afwijking, op fouten. Ze moeten het bestaan van het kwaad ook in hun eigen geloofsrichting erkennen. De islam is niet onfeilbaar, en Gods woord is voor interpretatie vatbaar.

Aan het einde van zo'n omkering van theologische duiding moet noodzakelijkerwijs de scheiding van politiek en religie staan. Zou de islam daarmee niet zijn wezen opgeven, omdat hij pretendeert niet alleen een geloofsrichting maar ook een levensvorm te zijn?

Juist in deze fundamentalistische aanspraak schuilt het totalitaire gevaar. Waarom zou het laïcisme [de scheiding van kerk en staat] in de islam niet net zo denkbaar zijn als in het christendom van de 16de eeuw? De laïcistische islam bestaat al: in Turkije en nog duidelijker in Bosnië. Ook om die reden moeten Bosniërs beschermd worden tegen de vervolging door de Serviërs: om dit model, dit bewijs van een moderne, wereldse islam te redden.

Kan zoiets als een rechtvaardige oorlog nog bestaan? Voerden de Amerikanen in Afghanistan een rechtvaardige oorlog, was het ingrijpen van de Navo op de Balkan terecht?

Ik meen van wel. Intellectuelen stonden altijd bloot aan een dubbele verleiding, die als spiegelbeelden tegenover elkaar stonden: de verleiding van het bellicisme en van het pacifisme. De oorlog als vader van alle dingen en de vrede omwille van zichzelf. Die dichotomie vertekent de blik op de derde optie, waaraan maar weinigen denken: de rechtvaardige oorlog.

Is vrede voor u geen waarde op zichzelf?

Oorlog is nooit fraai. De esthetiek van de oorlog, die dichters als Ernst Jünger, en bij ons Guillaume Apollinaire, Jean Cocteau of Henry Montherlant zo fascineerde, is smeerlapperij. De lofzang op de oorlog als hoogste vervulling van de viriliteit is een schandaal. Maar de oorlog kan onvermijdelijk zijn, ondanks alle lelijkheid - en dan moet men hem voeren, zonder geestdrift, met spijt, met inachtneming van de proporties, want er is iets wat erger is dan oorlog: de hel.

En toch kwam Kant tot de bevinding dat oorlog de onaangename eigenschap heeft om meer kwaad te scheppen dan op te ruimen.

Dat is fout. We kennen het kwaad dat in Afghanistan opgeruimd werd, maar nog niet het kwaad dat daar mogelijk geschapen wordt. Ik durf te wedden dat het laatste geringer zal zijn dan het eerste.

Eén ding lijkt zeker: het aantal kandidaten voor zelfmoordaanslagen zal na de Afghanistan-oorlog niet kleiner zijn dan voorheen, maar juist groter.

Dat is iets anders. Ik heb nooit gedacht dat bombarderen het beste middel is om het terrorisme te bestrijden. Daarom moest het ook zo snel mogelijk beëindigd worden. De strijd tegen de terreur moet op een ander niveau gestreden worden: via het uitdrogen van financiële kanalen, spionage en het winnen van inlichtingen, politieke en diplomatieke druk en vooral door een eind te maken aan de Amerikaanse en algemeen westerse consideratie met staten, waar het terrorisme kan broeden of waar het toevlucht kan vinden.

U denkt aan Saoedi-Arabië?

Natuurlijk. De Saoedische onbetrouwbaarheid is weerzinwekkend. Mijn vriend Massoed, de intussen vermoorde leider van de noordelijke alliantie, zei me bij mijn één na laatste bezoek, dat Bin Laden een typisch product is van Saoedische paleisintriges, gedreven door de eerzucht om prins in plaats van de prins te worden. Geloof alsjeblieft niet, zei hij mij, dat Bin Laden de stem van de vervloekten van deze aarde is of zelfs van de Palestijnen. Bin Laden wil afrekenen met een kaste waartoe hijzelf behoort, hij wil aan de macht, aan de oliekraan. Als je dan hoort dat de CIA nog niet zo lang geleden contact met hem onderhield, word je kotsmisselijk.

Gelooft u dat het terrorisme definitief bedwongen kan worden?

Dan kunt u me net zo goed vragen of de dood of het kwaad of de oorlog of het geweld overwonnen kan worden. We zullen dat nooit kunnen oplossen. We kunnen alleen maar hopen dat we de terreur kunnen indammen, begrenzen, isoleren.

Wekt Bush lichtvaardig illusies als hij spreekt over de uitroeiing van het terrorisme?

Dat mag men Bush en Blair verwijten - de retoriek van de vernietiging. We kunnen onszelf tegen het terrorisme beschermen, maar we kunnen het niet uitroeien. De mensheid kan het duistere, vervloekte, boosaardige deel in haarzelf niet definitief overwinnen; het hoort erbij. Het terrorisme is de donkere schaduw van de westerse samenleving, het zal ons nog lang achtervolgen.

De socioloog Jean Baudrillard zegt dat het terrorisme op mondiale schaal de absolute anti-vorm van de globalisering is. Marx meende dat het kapitalisme de kiem van de eigen vernietiging in zich droeg. Zou dat ook voor de globalisering en haar drijvende kracht de VS kunnen gelden?

Baudrillard heeft - en dat is typisch voor hem - op heel gecompliceerde wijze iets heel voor de hand liggends tot uitdrukking gebracht. Het is een natuurlijke zaak dat zich ook een globalisering van het terrorisme voltrekt. Terroristen behoren in de regel eerder tot de elite dan tot de armen en slechtopgeleiden. Maar pas op: Baudrillard heeft veel verontwaardiging gewekt omdat hij suggereerde dat de VS als speerpunt van de globalisering zelf schuldig waren aan hun ongeluk. Ze zouden het terrorisme zelf geschapen hebben. Zo'n opstelling vind ik walgelijk.

Is dat niet precies wat de aanslagplegers van New York wilden bewijzen? Wie met opzet zijn leven offert moet zo onderdrukt en zo vertwijfeld zijn, dat hij geen andere uitweg meer heeft - is dat de boodschap van de kamikaze?

Misschien wilden ze die indruk wekken maar hun doodscultus komt niet uit vertwijfeling voort. Hun fanatisme is een vorm van hoop. Ze zien zichzelf als moderne kinderen van het paradijs. Ze zijn vol hoop, hun ziel en geest zijn verlicht. Ik heb zelfmoordcommando's op Sri Lanka leren kennen en kunnen bestuderen. Dat zijn geen duistere persoonlijkheden. Ze menen dat ze de uitweg weten. Ze zijn ervan overtuigd dat ze het jongste gericht vóór zijn.

Daarin zien ze ook hun kracht. Ze zijn bereid te sterven, terwijl het Westen bang is voor de dood. De Verenigde Staten willen zo mogelijk geen enkele soldaat verliezen.

Het besluit tot de eigen dood is het absolute wapen, het enige waartegen men niets kan uitrichten. Dat is bijna dagelijks in Israël te zien. De mogelijkheid dat elke voorbijganger een wandelende bom kan zijn, veroorzaakt een massapsychose. Deze terroristen hebben een monsterachtige morele kracht. Het vermogen tot het einde te gaan, alle instincten tot zelfbehoud te overwinnen, elke twijfel te laten verstommen, maakt ze op een shockerende wijze sterk.

De Amerikanen noemen zulke aanslagplegers juist laf.

Ze begrijpen niet wat er in die hoofden omgaat. Het zijn monsters, ja. De zelfmoordcommando's hebben een bijzondere opleiding gehad - militair-technisch natuurlijk, maar ook spiritueel. Ze volgen geen blind geloof of een robotachtige discipline. Ze beschikken over een extreem morele en intellectuele uitstraling. Dit terrorisme zit dichter tegen de ascese aan dan tegen de hersenspoeling.

Is het einde van de geschiedenis eerder het bezweren van apocalyptische aanvalsgevaren dan de vervulling van vrijheid en vooruitgang?

Hegel, Alexandre Kojève en Francis Fukuyama hebben zich zwaar vergist. Het einde van de geschiedenis werd niet bereikt in Jena, Moskou of New York. Ik heb het in Burundi en elders in Afrika gezien, waar oorlogen woeden die iedere logica te buiten gaan, waarin de combattanten niet meer weten waarvoor ze vechten. Het is het ontketende nihilisme, de haat en de vernietiging in pure vorm. Ideologische motieven bestaan er alleen nog maar als schaamlap van de pure bruutheid.

Moet het verstand voor de horror capituleren?

Het verstand is niet almachtig. De filosofie moet soms de witte vlag hijsen. Dertig jaar geleden geloofde ik nog in de revolutie, in de radicale veranderbaarheid van de wereld. Dat is voorbij, ik ben bescheiden geworden. Het pessimisme staat nu centraal in mijn werk. De voorstelling van een nieuwe, volkomen wereld is zelf een barbaarse gedachte.

Verkondigt u daar niet de afschaffing van elk humanisme?

Nee, ik geloof weliswaar in het kwaad, maar niet in de verdoemenis. Ik wil geen afstand doen van de hardnekkige inspanning om de wereld iets minder slecht te maken. Het verschrikkelijke mag niet het laatste woord hebben. Mijn generatie heeft een schitterend principe in het volkenrecht tot stand gebracht: het recht op inmenging. Dit recht heeft in de laatste jaren drie bevrijdingsoorlogen mogelijk gemaakt, in Bosnië, in Kosovo en nu in Afghanistan. Het is aan onze kinderen om verder te gaan, om van dit recht een algemene plicht te maken. Daarvoor is meer nodig dan alleen humanitaire hulp en het betuigen van medeleven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden