Een onvervuld verlangen naar 'Drie zusters' inspireerde drie actrices (en 1 man) tot 'Naar Moskou, Moskou'.

Drie wat oudere actrices spelen drie wat oudere actrices die bevriend zijn geraakt sinds ze, dertig jaar geleden, samen de 'Drie zusters' van Tsjechov hebben gespeeld. Het behoort tot hun meest gekoesterde herinneringen: 'Drie zusters', hét stuk over het onvervulde verlangen. De Inez, Pien en Lucy uit 'Naar Moskou, Moskou' van Elmer Schönberger kunnen zich daar misschien nog wel beter in inleven, nu ze ouder zijn geworden. En het in geen van hun levens is gegaan zoals zij het zich ooit hadden gedroomd. Niet in hun carrière, niet in de liefde. Moeiteloos rollen citaten uit Tsjechovs stuk hen uit de mond.

In werkelijkheid zijn de vertolksters van het drietal, Trudy de Jong, Els Ingeborg Smits en Elsje de Wijn, eveneens bevriend maar hebben zij nooit in 'Drie zusters' gestaan: ,,Dat feit, dát we het nooit hebben gespeeld, ligt aan deze voorstelling ten grondslag. Bij toneelgroep Baal waar we alle drie zo'n tien jaar aan verbonden zijn geweest, en later ook bij Art & Pro, hebben we heel veel moderne schrijvers gespeeld, Peter Handke, Thomas Bernhard, Botho Strauss, af en toe een Brecht ertussendoor, maar geen klassiek repertoire. We hebben er toen nooit problemen mee gehad, maar later hebben we allemaal weleens gedacht: Jammer dat ik nooit een Tsjechov heb gedaan.''

Het initiatief om iets met dat nooit vervulde verlangen te doen kwam van Els Ingeborg Smits: ,,Een complete 'Drie zusters' zou niet gaan. Maar misschien was het interessant om het kleiner te houden, om de 'Zusters' zelf terug te laten kijken, om te zien hoe zij, ouder geworden, nu met hun vroegere dromen om zouden gaan. Er is een hele tijd overheen gegaan. We waren er vier jaar geleden al over aan het praten en hadden Judith Herzberg al eens gevraagd of zij iets wilde schrijven, maar die kreeg geen inspiratie. Uiteindelijk kwamen we bij Elmer (Schönberger is de echtgenoot van Smits, red.), wiens eerste reactie was, dat hij Tsjechov niet wilde en kon verbeteren. Zijn voorwaarde was ten slotte, dat hij alle vrijheid zou hebben bij het schrijven. En bij het bedenken.''

In 'Naar Moskou, Moskou' (na 'Kwartetten' en 'Dovemansoren' het derde stuk van Schönberger) klinkt Tsjechov, behalve in de citaten, niettemin voortdurend door. In tal van details, scènemomenten, maar zeker ook in de tekening van de drie vriendinnen. Is bij Tsjechov de oudste zuster Olga directrice van een meisjesgymnasium, Inez die haar destijds speelde is een eveneens almaar hardwerkende directrice van de toneelschool. Is de middelste, Masja, ongelukkig getrouwd en heimelijk verliefd op een jonge officier, Lucy hier heeft al jaren een geheime relatie met een getrouwde man. Raakt de nog het springerigst op toekomstig geluk gerichte Irina haar verloofde kwijt in een duel, haar vroegere vertolkster Pien stort zich al even rusteloos in avonturen om alles weer te verliezen in het gokspel.

En dan zijn er nog de parallellen tussen de actrices en Schönbergers personages. Els Ingeborg Smits is de gedistingeerde Lucy ten voeten uit, terwijl de rebelse Pien en de expressief komische Trudy de Jong uit hetzelfde hout geschapen lijken. En als de nuchtere Inez Lucy toevoegt: 'Jij kunt dus al je zilveren overspel vieren', verleent de lichtelijk nuffige klank in Elsje de Wijns stem daar de passende laconieke schalksheid aan. ,,Speciaal ons op het lijf geschreven personages zijn het, geloof ik, niet'', zegt deze, ,,daarvoor verschillen hun omstandigheden te veel met die van onszelf. Karakterovereenkomsten zullen er best zijn. Maar zelfs als je een voorstelling zelf maakt, dan nog blijven het rollen, want op toneel ben je nooit jezelf, al schemert er natuurlijk altijd wel iets van je eigen persoon doorheen.''

,,In hoeverre hij mij voor ogen had bij het schrijven'', zegt Trudy de Jong, ,,heb ik eerlijk gezegd nooit aan Elmer gevraagd. Wel herken je aspecten van onze karakters en zie je dat de personages parallel lopen met de drie zusters. Wie welke rol speelt heeft met onze leeftijd te maken -die loopt net als bij de zusters niet zo erg uiteen: we zijn net zestig of ertegenaan- maar vooral met het type dat we zijn. Als we Tsjechov zelf hadden gespeeld, hadden we het ook zo gecast.''

Toch is er volgens Els Ingeborg Smits een essentieel verschil tussen beide stukken: ,,Bij Tsjechov zijn er geen grote clashes. Daar zit onvrede in de personages zelf. In 'Naar Moskou, Moskou' zijn ze venijniger, vooral ten opzichte van elkaar. Tsjechovs zusjes zijn begin twintig en dromen nog van een gelukkig leven. Hier zijn het vrouwen van rond de zestig, die zijn uitgedroomd, mislukte levens hebben vergeleken met die van die jonge meisjes. Ze zijn eenzaam en ongelukkig. Alleen als Moskou-clubje, tijdens hun met een zekere regelmaat terugkerende eetbijeenkomsten, kunnen ze zich soms even verliezen in die herinnering aan hun mooiste toneelervaring.''

Els Ingeborg Smits: ,,Onze glorietijd bij Baal zal nooit meer terugkomen. Zo close, zo eensgezind als we waren, wat enorm veel inspiratie en creativiteit gaf.'' ,,Ik zou het niet meer willen'', zegt Trudy de Jong, ,,niet meer aankunnen ook, zo'n familie. Het was soms ook wel beklemmend, de manier waarop je steeds met elkaar bezig, op elkaar gericht was. Natuurlijk heeft dat ook met je eigen leven te maken. Ik kreeg zelf kinderen. En twee families naast elkaar gaat niet. Ik vind het prettig dat je nu per project even je familie kunt kiezen, niet om even een mooi stukje te maken, maar dat je het er in de bus echt over kunt hebben wat je bezielt. Dat je je er met elkaar helemaal in kunt gooien. En dat het daarna weer over is. Naar vroeger heb ik geen verlangen. Als ik 's ochtends wakker word en de gordijnen opendoe, denk ik: heerlijk, weer een nieuwe dag.''

Zoiets geldt ook voor Elsje de Wijn: ,,Dat ik bij Baal heb gewerkt is een heerlijke herinnering, maar nostalgie, daar heb ik geen last van. Je leven zo goed mogelijk bij elkaar houden, vind ik belangrijk. En een onvervuld verlangen? Mijn liefste wens is grootmoeder worden. En zo lang mogelijk blijven werken.''

Dat laatste willen zij alle drie en tot hun vreugde hebben ze nog steeds voldoende emplooi, al merken ze in hun omgeving wel, dat dat niet meer zo vanzelfsprekend is: ,,We werken alle drie, onder andere via projecten op de toneelschool of door les te geven, regelmatig met jonge mensen, maar in wezen moet je het toch hebben van mensen van onze eigen leeftijd die aan de macht zijn. Een Mirjam Koen van het Onafhankelijk Toneel bijvoorbeeld trekt wel spelers van haar eigen en dus onze leeftijd aan. Maar een Ivo van Hove, die wel eens een oude man als Joop Doderer heeft gevraagd, werkt bij Toneelgroep Amsterdam verder vooral met jong. We zijn er destijds zelf mee begonnen bij Baal, dat oude mensen door jonge acteurs werden gespeeld. Inmiddels is dat een tendens. En of we daar zo gelukkig mee moeten zijn?''

,,Of met de harder wordende roep van producenten om een van televisie bekende naam op het affiche? We moeten oppassen voor vervlakking, dat de enige zorg is: de zaal vol hebben. Nu hebben we het in elk geval erg naar onze zin. We zijn er nog elke dag mee bezig, luisteren goed naar commentaren en hoe de zaal reageert, en werken er gewoon aan door in de geest van Matthijs Rümke, onze regisseur, met wie we meesterlijk hebben gewerkt. Daarbij, dat is het prettige van ouder worden en elkaar al zo lang en goed kennen: dat je veel van elkaar pikt en begrijpt, en je niet hoeft op te houden.''

Gevolg: het speelplezier spettert van het toneel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden