Een onmisbare brokkenpiloot

Rita Verdonk lijkt de VVD in de houdgreep te hebben. Toch zien liberalen in haar de ideale stemmentrekker en zijn ze bang dat ’Lovely Rita’ er tussenuit knijpt.

Bij Rita Verdonk en de VVD doemt een beeld op van een partij die gegijzeld wordt door een relatieve outsider. De partij koestert de peilingen, waarin Verdonk alleen al goed zou zijn voor 18 zetels. Tegelijkertijd zijn de liberalen bang in de steek gelaten te worden. De gijzelnemer stelt ze gerust. ,,Wees maar niet bang, ik zal jullie niet in de steek laten...als je maar naar me luistert.’’

Oud-partijleider Hans Dijkstal herkent zich wel in dit beeld. ,,Steeds moet ik maar geloven dat ze het zo goed doet in de peilingen en dat het dus nu niet de tijd is om kritiek op haar te hebben. Daar hebben we het later wel over, na de verkiezingen. Maar ik denk dat je het er nu wel over moet hebben. De VVD heeft met Mark Rutte en Rita Verdonk geen duidelijk gezicht. Rutte vertegenwoordigt de klassieke liberale stroming en Verdonk het rechtsere populisme met LPF-achtige tendensen. En dat is wezensvreemd aan het liberalisme. Deze onduidelijkheid willen de kiezers niet. Wij moeten een keuze maken op basis van een helder programma.’’

Die keuze hebben VVD-leden wel gemaakt maar dat heeft niet geleid tot duidelijkheid. Met 46 procent verloor Verdonk maar nipt de verkiezing om het lijsttrekkerschap en werd daarmee tegelijkertijd een machtsfactor. Winnaar Rutte verklaarde dat ze op plaats twee van de kandidatenlijst zou komen. Niemand kan meer om haar heen.

Op haar departement arriveren bijna dagelijks grote stapels fanmails. VVD-kamerlid Charlie Aptroot, een van haar aanhangers: ,,Als je met haar het land in gaat merk je hoe populair ze is. Het is overal: hé Rita. En datzelfde geldt voor de VVD-achterban. Het zijn heus niet alleen de ondernemers die blij met haar zijn. Haar populariteit loopt dwars door de partij heen. Ze voelt zich daardoor ook bemoedigd, ik zie het probleem met die twee gezichten ook niet zo. Dat kan prima, een ideaal duo. Dit komt in alle partijen voor.’’

Uri Rosenthal, fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer: ,,De lijsttrekkersverkiezing heeft de partij nieuw leven ingeblazen. Driekwart van de leden heeft gestemd. Dat is grote winst.’’

Buiten de partijleiding en Mark Rutte om polste Verdonk onlangs, tijdens een dineetje in Villa De Duinen in Noordwijk, of Marco Pastors (Leefbaar Rotterdam) en Joost Eerdmans (LPF) zich wilden aansluiten bij de VVD. Zo luidde het officiële verhaal.

Maar impliciet was echter de boodschap dat er altijd voor haar een uitweg is als de VVD het haar moeilijk maakt. Aptroot: ,,Ach, die onzinverhalen. Ze heeft altijd gezegd dat ze bij de VVD blijft en er is ook geen enkele aanleiding om uit de partij te stappen.’

Maar menig VVD’er zal zich herinneren hoe vaak Rita Verdonk bij hoog en bij laag ontkende dat ze aspiraties had voor het lijsttrekkerschap. Toch kandideerde ze zich tot verrassing van iedereen en tot verbijstering van de partijleiding en Mark Rutte. Aptroot: ,,De trigger waren de positieve reacties die ze in het land kreeg. Ze kreeg toen het gevoel: ik moet me kandideren.’’

Als campagneleider van Mark Rutte maakte Frits Huffnagel, tegenwoordig wethouder in Den Haag, de lijsttrekkersverkiezing mee. ,,Het was soms een harde campagne waar rake dingen over en weer werden gezegd. Zaken worden uitvergroot. Maar ik heb niet het gevoel dat ze zo wezenlijk van mening verschillen als het gaat om de inhoud wel als personen. Ik geloof ook niet dat de partij beschadigd is geraakt. ’’

Hans Dijkstal: ,,Zij voegt een nieuw beginsel aan het liberalisme toe en dat is onverdraagzaamheid tegenover anderen en dat wijs ik af. Zij hoort niet bij de VVD waar ik ooit lid van ben geworden. Zij vormt een groot risico voor de partij.’’ Hij plaatst haar in het rijtje van rechtse populisten als Jörg Haider, Filip Dewinter en Jan-Marie le Pen.

Patrick van Schie, directeur van het wetenschappelijk bureau van de VVD, de Teldersstichting: ,,Het optreden van Verdonk was erg mager wat betreft de liberale beginselen.’’

Naast Dijkstal heeft ook een van zijn opvolgers als fractievoorzitter zich bij de critici gevoegd, Jozias van Aartsen. Hij zei eerder in NRC Handelsblad dat hij haar in een jaar tijd erg veranderd vindt. Toen maakte opiniepeiler Maurice de Hond bekend dat 28 procent van de ondervraagde Nederlanders hoge verwachtingen van haar heeft. Op de internetsite van De Telegraaf bleek ze de populairste politicus. Ze is verblind geraakt door de peilingen, denkt Van Aartsen: ,, Als iedereen de hele dag tegen je zegt: ’Je bent een geweldige vrouw! Jij moet premier worden van dit land!’, dan doet dat iets met een mens. Het is moeilijk om de weelde van die populariteit te dragen.’’

Inmiddels is ze wel hard op weg rond haar persoon een imago van een brokkenpiloot te creëren, zoals Ed Nijpels, de Friese commissaris van de koningin, onlangs constateerde. Een groeiende rij VVD’ers heeft openlijk kritiek op haar politiek functioneren: Dijkstal, Nijpels, eurocommissaris Kroes, minister Hoogervorst, kamerlid Bibi de Vries, Van Aartsen en Leeuwardense burgemeester Dales. Ze kreeg drie moties van wantrouwen, die geen van alle een meerderheid haalden.

In de Tweede-Kamerfractie van de VVD brak bijna een opstand uit over de wijze waarop Verdonk fractiegenote Hirsi Ali het Nederlanderschap ontnam. Ze had onzorgvuldig gehandeld, afspraken geschonden, geen partijgenoten geconsulteerd en een kwetsbare Hirsi Ali, dag en nacht bewaakt, in de kou laten staan. ,,Als haar iets overkomt heeft Verdonk bloed aan haar handen,’’ zei VVD-kamerlid Bibi de Vries toen zeer geëmotioneerd. Patrick van Schie van de Telderstichting: ,,Haar aanpak was ronduit ongelukkig.’’ Over haar besluit hing de zweem van de ’regels zijn regels’-campagne voor het VVD-lijsttrekkerschap.

In de VVD-fractie werden de messen geslepen. ,,We hadden haar weg kunnen sturen, maar er was ook het besef dat Verdonk zelf ook iemand is die een flinke prijs betaalt voor haar politieke activiteiten. Ze wordt zwaar bewaakt en de bedreigingen lijken alleen maar toe te nemen. Dat neem je wel mee in je oordeel over haar”, vertelt een VVD-kamerlid anoniem. Te midden van de nog rokende ruïnes van Balkenende II bleef minister Rita Verdonk uitermate koel: ,,Ik voel me niet verantwoordelijk’,’ zei ze zonder een spier te vertrekken. Mark Rutte dekte haar, de kritiek van zes weken daarvoor was geschiedenis.

In CDA-kringen groeit intussen de bezorgdheid over het optreden van Verdonk, dat ook voor de christendemocraten gevolgen kan hebben. Zij laten haar ook als minister in het zadel zitten. Zij vraagt veel aandacht van premier Balkenende en vice-premier Zalm (VVD). In de kwestie-Hirsi Ali werd ze onder curatele gesteld. Mark Rutte ontkende gisteren dat dat nog steeds zo is: ,,Absoluut niet. Ze heeft alles onder controle.’’

Met de verkiezingen in zicht is het onverstandig aanpak en optreden van een van de populairste VVD’ers te evalueren en daar eventueel consequenties aan te verbinden, realiseren de liberalen zich. Vooralsnog vindt alleen Hans Dijkstal dat de partij op basis van een partijprogramma dit zou moeten doen. Maar, als ze dat al zouden overwegen, wegsturen kan bijna niet. Wel als minister maar niet als een VVD-lid dat slechts met een kleine marge de lijsttrekkersverkiezing verloor.

Patrick van Schie ziet in algemene termen dat de voortschrijdende personalisering van de politiek zich definitief geworteld heeft in Nederland. ,,Daardoor worden politieke partijen kwetsbaarder. Pim Fortuyn ging bij wijze van spreken alle politieke partijen af om de politiek in te kunnen gaan. Mensen zijn in staat partijen over te nemen.’’ Hij wil echter niet zeggen of hij Verdonk daartoe ook in staat acht. Wel merkt hij op: ,,Uiteindelijk is de partij van de leden. Zij beslissen.’’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden