Een onbekend maar belangrijk vredesverdrag

Vandaag beginnen in Utrecht de feestelijkheden waarmee de stad herdenkt dat een voornaam internationaal gezelschap er 300 jaar geleden de Vrede van Utrecht sloot. 'Na zo veel tijd krijgt deze gebeurtenis alsnog de erkenning waar zij historisch gezien recht op heeft.'

Dat bijna niemand in Nederland weet wat de Vrede van Utrecht precies inhoudt, is niet zo gek. Tegelijkertijd is het een enorme miskenning van hetgeen in 1713 in die stad gebeurde. De vrede maakte een eind aan talloze oorlogen die Europese grootmachten overal ter wereld in de jaren daarvoor met elkaar uitvochten. Driehonderd jaar later krijgt deze vrede met een uitgebreide viering alsnog de erkenning waar hij historisch gezien recht op heeft.

"Dat de Vrede van Utrecht in Nederland onbekend is en vaak wordt verward met de Unie van Utrecht is begrijpelijk", zegt Renger de Bruin, conservator van het Centraal Museum, maker van een expositie en schrijver van een boek over die vrede. "Eigenlijk markeerde dit verdrag het einde van onze Gouden Eeuw en onze glorieperiode. In bijna alle landen gaat het zo dat alleen de hoogtepunten worden herinnerd en niet de nederlagen. De negatieve afloop voor de Nederlandse Republiek heeft het beeld beïnvloed."

In Engeland is de Vrede van Utrecht echter een begrip in de geschiedenisboeken. "De Treaty of Utrecht betekende voor dat land de definitieve doorbraak van het British Empire. Het land beheerste vanaf 1713 de hele Atlantische Oceaan en die maritieme macht zou tot ver in de twintigste eeuw voortduren."

Historisch gezien vindt De Bruin die onbekendheid met de vrede die een eind maakte aan de Spaanse Successieoorlog zeer onbevredigend. "Ik noem die oorlog wel eens gekscherend de Wereldoorlog 0.1, want behalve West- en Centraal-Europa waren ook grote delen van de overzeese koloniën in Azië, Afrika en Amerika daarbij betrokken."

Britten en Fransen bestreden elkaar in Noord-Amerika met behulp van indiaanse stammen. Wat nu Florida is, was in Spaanse handen en dus trokken de Britten vanuit Virginia daar naartoe. Ook voor de Afrikaanse kust werd door landen slag geleverd. Zelf was de Republiek op Java in een taaie strijd verwikkeld met Spanje. Over al die overzeese gebiedsdelen zijn in Utrecht vele bilaterale afspraken gemaakt.

Al die oorlogen hadden als achtergrond de Spaanse successieoorlog, de strijd om de opvolging van de koning van Spanje. Die geschiedenis begint in 1665 als Karel II op 4-jarige leeftijd op de troon komt. "Deze jongen was typisch een treurig product van inteelt bij de Habsburgers. Ik geloof dat zijn betovergrootvader keizer Karel V (Karel I in Spanje) de laatste was die nog een beetje gezond trouwde. De nieuwe koning mankeerde alles wat een mens maar kan mankeren en iedereen verwachtte dat hij snel zou sterven. Maar dat deed hij niet. Hij werd nog 38 jaar."

In die jaren ontstond volgens De Bruin tussen de Europese grootmachten een macaber machtsspel. Toen Karel II in 1700 eindelijk kinderloos overleed, waren er voor zijn opvolging twee kandidaten. De ene was de zoon van de machtswellustige Zonnekoning Lodewijk XIV, de Grand Dauphin wiens moeder Maria Theresia de dochter van de Spaanse koning was. De andere was de Habsburgse keizer Leopold I, de zoon van een zus van de Spaanse koning.

Bij het overlijden van Lodewijk XIV zou in het eerste geval Spanje en Frankrijk worden verenigd. Een zogeheten 'universele monarchie' was voor velen in Europa - en daar zaten de regenten van de Republiek zeker bij - een schrikbeeld. Dat rijk zou zich uitstrekken van Antwerpen tot Zuid-Spanje en van Santiago de Compostella tot aan Napels.

Stadhouder Willem III, op dat moment ook koning van Engeland, had het zo'n beetje tot zijn levensdoel gemaakt om de Fransen en Spanjaarden te stoppen. Hij zag alweer horden van katholieken over Europa komen. De Britten en de Republiek sloten daarom in 1701 een pact met keizer Leopold I en vormden zo de geallieerde legers die slaags raakten met de Fransen en Spanjaarden.

Die oorlog golfde jarenlang heen en weer. De geallieerden boekten successen, maar echt doordrukken konden zij niet. De oorlog bracht de landen aan de rand van het faillissement en zo drong het tot de leiders door dat het misschien toch beter was om de wapens neer te leggen.

In 1712 begonnen de onderhandelingen over wel twintig verschillende verdragen die de landen zouden gaan afsluiten. Dat die Vrede van Utrecht voor de Republiek minder goed zou uitpakken, dat zagen de onderhandelaars wel aankomen. "Maar de Republiek had geen keus. De oorlogen hadden het land volkomen uitgeput. De eigen militaire inzet kostte veel geld. Ook moesten zij de legers van de Duitse vorst betalen om hem tot deelname aan de successieoorlog over te halen. Het land had militair te lang boven zijn stand geleefd."

Driehonderd jaar later is volgens De Bruin ook duidelijk dat de Republiek bij het vredesoverleg flink is gepiepeld door de Britten en de Fransen. Vlak voor de onderhandelingen begonnen, zo blijkt uit archieven, waren de twee landen het al eens over de verdeling van zaken die op tafel lagen zoals de handelsroutes naar Zuid-Amerika. Zo zouden de Britten een groot deel van de slavenhandel krijgen.

"De Nederlandse onderhandelaars wisten dat ze besodemieterd werden", zegt De Bruin. "Zij waren ervan overtuigd dat de Britten en de Fransen elkaar 's nachts in Utrecht ontmoetten en in het geniep dealtjes met elkaar sloten. Dat werd heftig ontkend, maar we weten nu dat het wel degelijk zo was. De Britten en de Fransen namen ook de Duitse Keizer te grazen. Die pikte dat niet en heeft nog een jaar doorgevochten, maar na een paar nederlagen ondertekende ook hij de verdragen."

Utrecht stond een jaar lang op zijn kop, toen de belangrijkste diplomaten van Europa zich door de stad bewogen. Volgens De Bruin had dat voor de stad op korte termijn grote gevolgen. Een van de aardigste was wel dat het theaterverbod dat door het gereformeerde stadsbestuur was ingesteld, nu tijdelijk werd opgeheven. Nog nooit kende de stad zo'n uitbundig uitgaansleven.

"De heren moesten tussen het onderhandelen door vermaakt worden. Daarnaast profiteerden ook de banketbakkers, slagers en vrouwen van lichte zeden van de aanwezigheid van zo'n vijftig diplomaten en hun gevolg. De huren van huizen schoten omhoog, eigenaars vingen voor een jaar huur een bedrag dat gelijk stond aan de waarde van hun huis. Tenminste, áls zij betaald kregen, want diplomaten stonden bekend als notoire wanbetalers. Zij schoten voor hun vorsten de kosten voor, maar kregen zelf ook niet altijd betaald."

Grappig is dat niemand echt weet waarom juist Utrecht werd uitgekozen als plaats voor deze prestigieuze onderhandelingen en daarmee even het machtscentrum van Europa werd. Officieel luidde de verklaring dat in die stad goede parkeergelegenheid was voor de koetsen. De straten en pleinen waren breed genoeg om elkaar vlot te kunnen passeren zonder dat er ongelukken gebeurden.

"Wat er nu echt achterzat? Je moet het zien als een afstreeplijstje. In Engeland kon het niet, want de Tories die aan de macht waren, wilden niet dat de Whigs zich gingen bemoeien met de onderhandelingen. In Den Haag zat de regering van de Republiek en dat gaf ook problemen. Utrecht had een pro-Franse reputatie en daarmee werd Frankrijk over de streep gehaald. De stad lag ook centraal, was goed vanuit Versailles te bereiken. Zo werd Utrecht de bakermat van de moderne internationale betrekkingen."

David Onnekink en Renger de Bruin: De Vrede van Utrecht (1713). Uitgeverij Verloren. euro 15

In vredesnaam, De Vrede van Utrecht 1713. Expositie in het Utrechtse Centraal Museum van 12 april tot en met 22 september (met gelijknamige catalogus).

Van lichtkunstwerk tot veldslag, van A2 tot Junkie XL, Utrecht viert de Vrede groots en meeslepend
Utrecht wil internationaal de aandacht trekken met de grootschalige viering van 300 jaar Vrede van Utrecht. Rode draad in het culturele programma is de relatie tussen cultuur en actuele thema's als oorlog en vrede, conflict en dialoog.

Het feestjaar begint vandaag met het slaan van een speciale herdenkingsmunt, de laatste munt met de beeltenis van koningin Beatrix, en met de opening van de tentoonstelling 'In Vredesnaam' in het Centraal Museum. Daar ligt het originele vredesverdrag uit 1713.

Om 17.13 uur start vanuit de Domtoren een 24 uur durende klokkenestafette waar verschillende wereldsteden aan meedoen. Omdat de toren in 1713 feestelijk werd verlicht met duizenden kaarsen, opent het Londense collectief Speirs and Major een lichtkunstwerk op de Dom, als onderdeel van de lichtroute Trajectum Lumen.

In de Domkerk is vanavond de opening in aanwezigheid van Koningin Beatrix. Aan dit Vrede van Utrecht Concert werken violiste Janine Jansen, haar vader en organist Jan Jansen en De Nederlandse Bachvereniging mee. De NOS doet om 23.00 uur op Nederland 2 verslag van de openingsfestiviteiten.

Op een bijzondere locatie, het dak van de snelweg A2 bij Leidsche Rijn, is zaterdag de grote publieksopening De Slag om Vrede. 120 muzikanten, 200 militairen van de Koninklijke Landmacht, 30 acteurs en dansers, een kinderkoor en 150 vrijwilligers zappen door het historische verhaal van de Vrede van Utrecht. Het decor is het kamp van een leger dat zich voorbereidt op de grote veldslag. Voor dit symfonische spektakel componeerde Tom Holkenborg (Junkie XL) muziek voor het Metropole Orkest. De toegang is gratis.

Zondag is de Utrechtse binnenstad een groot danspodium tijdens de Culturele Zondag Utrecht Danst.

Verder staan alle musea in Utrecht dit jaar stil bij het thema oorlog en vrede, onder de noemer 'Wélke Vrede? Want je wilt toch weten wat je viert?'

Het Utrechts Archief blikt met de tentoonstelling 'Hoge pruiken, plat vermaak' terug op het Utrecht van 1713. Het Universiteitsmuseum toont in 'Peace of Cake? Vrede geen kant-en-klaar recept' hoe lastig vredesonderhandelingen kunnen zijn. Museum Catharijneconvent onderzoekt vanaf 6 september de verdraagzaamheid van Nederlanders. Ook verscheidene omliggende plaatsen vieren de Vrede van Utrecht mee.

Zie voor het hele programma: www.vredevanutrecht2013.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden