Boekrecensie

Een omslag in het denken over klimaat is nog niet zo een-twee-drie gemaakt

Beeld Lenny Oosterwijk

Oordeel: vervlecht poëzie, essay en fictie; rake scènes, wel wat tam
Lieke Marsman
Het tegenovergestelde van een mens
Atlas Contact; 160 blz. € 19,99

Het wordt warmer op aarde, de poolkappen smelten en de zeespiegel stijgt. Vrijwel dagelijks pepert de krant het ons in. Toch zijn er - in weerwil van klimaattoppen, beleidsnota’s, krantenartikelen - nog genoeg mensen die nauwelijks geloven dat er een probleem is: dat de Noordpool rap kleiner wordt, dat koraal bleekt, wat voor last heb je daar op een gemiddelde doordeweekse dag nu eigenlijk van?

Er is verbeelding nodig om te laten zien wat de gevolgen kunnen zijn. Kunst, kortom. De Britse krant The Guardian probeerde het klimaat met een serie gedichten al eens dichterbij te brengen. En ook in de Nederlandse literatuur dringt het onderwerp door.

In ‘Het tegenovergestelde van een mens’ bijvoorbeeld, de eerste roman van Lieke Marsman. Haar poëziedebuut, ‘Wat ik mijzelf graag voorhoud’, werd in 2010 met lof en prijzen overladen. Een tweede dichtbundel volgde en nu is er een roman. Daarin maken we kennis met Ida, een pas afgestudeerde klimaatwetenschapper.

Komkommer

Ida groeit op in een vinexwijk, als hyperbewust meisje dat liever dingen als vriend heeft dan kinderen, omdat die tenminste niks gemeens kunnen zeggen. Ze stelt zich voor ‘komkommer’ te zijn (de openingszin van de roman is fenomenaal), of tafel, tot ze zich realiseert nooit ding of groente te worden: “Wie niemand anders kan zijn, moet ervoor zorgen dat hij in elk geval zo goed mogelijk zichzelf is.”

De tobberige Ida gaat politicologie studeren. Klimaatverandering wordt haar onderwerp. Een ‘interessante politiek-filosofische kwestie’, vindt ze. Tot ze genoeg heeft van het getheoretiseer en overstapt op een praktischer studie. Afstuderen doet ze op ’de invloed van schaliegasboringen op de kwaliteit van dijken in Noord-Nederland’.

Ze ontmoet Robin, een vrouw met wie ze de rest van haar leven zou willen delen. Maar de relatie is poreus. Terwijl Robin zich stort op een promotieonderzoek over Giacomo Leopardi, doolt Ida rond in het zwarte gat waarin ze na haar afstuderen is beland, zich quasi engagerend met het lezen van artikelen ‘over de maatschappij’ op het internet.

Zo stuit ze op een stage in Italië. Daar willen ze een oude stuwdam doorbreken: het stuwmeer levert niet genoeg energie meer en de door mensen aangelegde dam zorgt voor opwarming van de rivier. Ida vertrekt. Om de handen uit de mouwen te steken.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding) 

omslag Lieke MarsmanBeeld RV

Futloze klus

Maar ze is geen activiste die, zoals haar moeder ooit, in de frontlinies staat. Eenmaal in Italië krijgt ze de futloze klus om onderzoeksresultaten te verwerken in rapporten voor de Europese Unie - het soort rapporten waarvan ze zich tijdens haar studie al afvroeg ‘welke politici zich ook maar iets aantrokken van de vele meters papier die er per jaar op de faculteit geproduceerd werden’.

‘Het tegenovergestelde van een mens’ gaat door voor ‘roman’, maar is evengoed essay en poëzie. Helemaal soepel zijn die genres niet vervlochten. De meer beschouwende uitweidingen - over klimaat, over (lesbische) liefde - zijn niet altijd even prikkelend, waardoor ze net te vaak de vaart uit het fragmentarisch vertelde verhaal halen. Daar komt bij dat Ida, ondanks de rake scènes waarin Marsman haar stroeve jeugd en familiebanden schetst, er niet de persoon naar is om mensen wakker te schudden.

Scherpere observaties komen voor rekening van anderen. Zo weet Chiara, Ida’s Italiaanse stagebegeleider, heel goed waarom dat hele klimaat buiten beeld blijft: “De meeste klimaatdoden vallen natuurlijk niet eens bij zo’n natuurramp, maar veel geleidelijker, verhuld als ‘gewone dode’, doordat er ergens een weg is weggespoeld en iemand niet op tijd zijn medicijnen krijgt.”

Beter zou het zijn als de mens zich wat minder belangrijk zou maken, en vooral: als er wat minder mensen zouden zijn, leest Ida ergens. Maar ook zij zal haar eigen geluk uiteindelijk vóór dat van de hele wereld laten gaan: “als Robin het me zou vragen, zou ik zo een kind met haar willen. Alleen al de gedachte daaraan maakt me gelukkig. Dan maar niet bijdragen aan een beter milieu.”

Een omslag in het denken over klimaat is nog niet zo een-twee-drie gemaakt, laat Marsman op dit soort terloopse momenten zien. En de liefde krijgt het laatste woord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden