Een oeroud ritueel voor de onsterfelijke koning

Welke filmfan kent niet de befaamde scène uit 'Spartacus' waarin de held, in de persoon van Kirk Douglas, samen met drieduizend opstandige medegladiatoren wordt gekruisigd langs de Via Appia naar Rome. Dit gebeurde in het jaar 71 voor Christus, nadat ze waren verslagen door de Romeinse veldheer en geldmagnaat Marcus Licinius Crassus.

Ton Crijnen

Het was niet de eerste noch de laatste keer dat een dergelijke massakruisiging plaatsvond. De Perzische koning Darius had al in 519 voor Christus drieduizend Babyloniërs aan het kruis laten slaan, dat wil zeggen; aan bomen vastgenageld. Een kleine twee eeuwen later trof tweeduizend burgers van Tyrus hetzelfde lot, toen Alexander de Grote de stad na een langdurige en bloedige belegering had bezet.

Bij de Romeinen wist men ook na Crassus van wanten. In 40 voor Christus werden op bevel van Quintilius Varus in één dag tweeduizend krijgsgevangenen gekruisigd. En in het jaar 70 na Christus hing men tijdens en na de belegering van Jeruzalem honderden opstandige joden aan het kruis.

De Romeinen hadden deze executievorm overgenomen van hun grote vijanden, de Carthagers, die hem op hun beurt van de Foeniciërs hadden afgekeken en dezen weer van de Perzen. Laatstgenoemden waren evenmin de uitvinders van het kruisigen. Vóór hen deden de Assyriërs daar ook al aan.

Er zijn aanwijzingen dat in oeroude tijden kruisiging niet alleen een vorm van straf was, maar ook rituele betekenis had. Het schijnt dat ze in de landen rond de Middellandse Zee was voorbehouden aan de jaarlijkse 'heilige koning'. In een kring van stenen werd deze gekruisigd aan een boom. Na zijn dood steeg zijn ziel ten hemel en werd hij onsterfelijk. Ten teken van het afstervend en zich weer vernieuwend leven. In het klassieke Griekenland leefden nog restanten van dit bloedige ritueel op speelse wijze voort in het ieder jaar bekogelen van de Groene Zeus in Olympia.

Ten tijde van de Romeinen had de kruisiging haar rituele zin verloren en was het puur een manier van executeren. In de tweede eeuw na Christus noemde de Romeinse jurist Julius Paulus het de wreedste vorm van doodstraf, nog erger dan de brandstapel of voor de wilde beesten gegooid worden. De oneervolste ook. Reden waarom men ze alleen toepaste op misdadigers -rovers, moordenaars, verraders- die niet het Romeinse burgerrecht bezaten.

Daarom stierf de joodse Romein Paulus, in tegenstelling tot zijn mede-apostel Petrus, niet aan het kruis maar werd hij (in 62?) onthoofd. Althans, zo melden de vroeg-christelijke overleveringen. Dat eerste christendom vermeed angstvallig beschrijvingen of afbeeldingen van Jezus' kruisdood. Men vond dat onkies. Ook in de latere, Byzantijnse kunst werd Christus aan het kruis afgebeeld als de triomferende hogepriester, gekleed in kostbare gewaden. De westerse denker Anselmus van Canterbury (1033-1109) was een van de eersten die het over de lijdende Christus hadden.

Elke grotere Romeinse stad, Rome voorop, had buiten de muren een executieplaats waar verticale dwarsbalken gereedstonden. Zoals later, tijdens de Middeleeuwen en ver erna, iedere West-Europese stad haar eigen galgenveld bezat.

In het jaar 337 schafte keizer Constantijn de kruisiging af. Niet om het strafrecht te humaniseren, maar omdat uit christelijke optiek de kruisdood vereenzelvigd werd met het lijden van Christus. Daardoor was het niet langer een geschikt middel om er misdadigers mee terecht te stellen.

Het kruisigen werd later nooit meer in Europa ingevoerd. Wat niet wil zeggen dat het totaal was uitgebannen. Tot op de dag van vandaag maken lieden er stiekem misbruik van. Zo overvielen enkele jaren geleden in Belfast Ira-leden een achttienjarige drugsdealer, wierpen hem in kruisvorm tegen de grond en sloegen stalen pinnen door zijn armen en benen.

De rituele kruisiging is evenmin uit het zicht verdwenen. Sinds jaar en dag laten op Goede Vrijdag rooms-katholieke Filippino's zich aan het kruis spijkeren. Als boetedoening en om dichter bij God te geraken. En toen Israëliërs bij het Palestijnse stadje Beet Sahoer een nederzetting wilden bouwen zetten christelijke Palestijnen een kruisiging in scène. Het kruisigen blijft mensen bezighouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden