Een nuchtere lantarenpaal

Je loopt eraan voorbij, zit erop, kijkt ernaar, gooit er iets in: design op straat, straatmeubilair. Over iedere wegwijzer, prullenbak, bank of bushalte is nagedacht. Het meubilair spreekt voor zichzelf, maar ontwerpers vertellen er ook graag over.

De stad is een woud van palen. Onder de grond bieden ze steun en veiligheid, boven de grond wijzen ze ons de weg, regelen ze het verkeer of verlichten ze ons pad. Wie goed kijkt zal temidden van al die palen een straatlantaarn ontdekken die anders is: lager, van een menselijke maat, en met een strakke kegelvormige kap. Het is een ontwerp van Friso Kramer (1922), de nestor van het Nederlandse design. Hij heeft eretitels als Royal Designer for Industry van de Royal Society of Arts te Londen, erelid van de Kring van Industrieel Ontwerpers, en meermalen bekroond. De straatlantaarn, door het hele land te vinden, is een van de meest gekopieerde industriële ontwerpen.

Kramer: ,,Ik heb de lantaarn ontworpen in opdracht van de gemeente Den Haag, in 1959/60. De vraag was om een straatlantaarn te ontwerpen voor een woongebied met laagbouw en groen. Hij moest niet alleen de straat maar ook het onderste deel van de gevels belichten, niet het dak en vooral niet de lucht. Het was ook een reactie op al die historische lantaarnpalen, met emmertjes, kapjes en tierelantijntjes.'

Kramer realiseerde zich hoe straatverlichting de hele omgeving kan veranderen: ,,Ik heb lang nagedacht over licht. Zo'n lamp moet ervoor zorgen dat je veilig kunt bewegen over straat maar het gaat erom hoe. Dat licht moet niet zo fel zijn dat je erdoor verblind wordt. Hij moet de straat als het ware stofferen, op een aangename, fluwelige manier verlichten. Door de vorm van de lamp en het materiaal, opaal kunststof, heeft de lamp een heel lage lichtintensiteit. De lamp binnenin verlicht een groot oppervlak overal even sterk. Daarom geeft hij geen kringen op de grond, het licht wordt egaal verspreid. De overgang tussen de lampen in een rij is zacht en geleidelijk. Wat mij voor ogen stond was een soort dromerigheid maar dan op een nuchtere manier uitgevoerd.'

,,Daarnaast moet hij aan alle andere eisen voldoen, geen vandalisme oproepen en zuinig en makkelijk in gebruik en onderhoud zijn. Je moet tot de essentie van zo'n opdracht komen, alles weglaten wat niet nodig is. Uiteindelijk heeft de lichtintensiteit die ik wilde, geleid tot deze vorm. Die lamp is een eenheid, een totaliteit. Internationaal vonden collega's het de mooiste straatlantaarn, je trof het designerhart met dat ding. Hij is indertijd door de Unesco op een lijst gezet met vijftig voorbeelden van goede industriële vormgeving uit de hele wereld.'

De 'Kramermast' (zo betiteld in een lokale krant uit 1961), gemaakt bij Industria, bleek zo'n succes dat hij al na enkele jaren nagemaakt werd door 'gangsters', zoals Kramer ze noemt. Industria zelf bracht sinds 1974, zonder overleg, wijzigingen in het ontwerp aan. De meeste lantaarns hebben nu zogenaamd 'kathedraalglas', een onregelmatig bobbelend kunststof dat meer van de lichtbron prijsgeeft dan het opaalwitte kunststof uit het oorspronkelijke ontwerp. Kramer: ,,Je ziet heel veel verschillende mogelijkheden, onwillekeurig let je erop, maar de hoofdvorm is steeds gehandhaafd.' Recent heeft Industria veranderingen aangebracht die volgens een voorlichter van het bedrijf 'teruggaan naar de basis'. Het is een moderne versie van het oorspronkelijke ontwerp van Friso Kramer. De lamp wordt nu geleverd in opaalwit kunststof en is strakker dan de voorgaande. Het veertig jaar oude ontwerp, in herstelde glorie, is geplaatst in verschillende woonwijken in Rotterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden