Column

Een nieuwe lente, het oude verhaal

Thierry Baudet.Beeld anp

De protagonist Thierry Baudet sprak na de overwinning van het nee-kamp in het Oekraïne-referendum van een 'democratische revolutie'. PVV-voorman Wilders duidde dit feit, met een verwijzing naar democratische beweging aan het eind van de 18de eeuw, als een 'Patriottische Lente'.

Dat waren grote woorden, die al wat verschrompelden bij het gegeven dat slechts een vijfde van de kiesgerechtigde Nederlanders zich tegen het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne uitsprak. In politieke zin valt niets aan de overwinning af te doen, maar gemeten naar het ideaal van democratie als directe volksinvloed is het resultaat mager. Daar staat tegenover dat het de eerste keer was, met alle kinderziektes van dien.

Daarom legt de historische relativering wellicht meer gewicht in de schaal. Hans Daalder, de deze week overleden 'vader van de politicologie' in ons land, wees in het revolutionaire jaar 1967 op het ontnuchterende feit dat de democratisering hier 'uiterst langzaam' is verlopen.

Een inkrimping
Na de democratische oprisping die resulteerde in de Bataafse republiek (1795-1801), waren de inspanningen erop gericht de politieke macht te behoeden voor 'schadelijke volksinvloed'. Ons stelsel muntte volgens Daalder zelfs uit in het opwerpen van barrières tegen 'experimenten van ongeoefenden'.

De tendens die hij waarnam was dat na een uitbreiding van rechten vaak weer een inkrimping volgde. De recente geschiedenis van het referendum levert er het beste bewijs van. Over het eerste ontwerp van een Europese grondwet mochten de burgers zich in 2005 uitspreken, over het herziene ontwerp niet meer.

Premier Balkenende (CDA) gebruikte in het kabinet met de PvdA het machtswoord om een tweede referendum tegen te houden - zoals de liberaal Wiegel in 1999 zijn relatieve macht als senator inzette om te elfder ure invoering van het bindend referendum tegen te houden.

Het daarop volgende gejojo met het referendum en andere instrumenten, zoals de burgemeestersverkiezing, is alleen goed te begrijpen in het perspectief van politiek als strijd om de macht.

Die strijd wordt intensiever gevoerd sinds de traditionele partijen terrein verliezen en kansen ontstaan voor nieuwkomers. Dat proces lijkt in deze tijd in een stroomversnelling gekomen, zozeer dat de vraag is of de partijendemocratie nog wel stand houdt. Vanuit die invalshoek verdient het referendum van 6 april meer dan gewone aandacht.

Ander type democratie
Het kan een doorbraak zijn naar een ander type democratie, zeker nu de strijd van partijen om lijfs- en machtsbehoud door krachtenbundeling (CDA, GroenLinks, ChristenUnie) op zijn grenzen lijkt te lopen. Saillant: links in den brede is het nooit gelukt de handen ineen te slaan. Institutioneel is de vernieuwing de laatste halve eeuw per onsje gegaan: verlaging van de drempel om met voorkeurstemmen te worden gekozen is zo wat het enige resultaat. En nu dan het raadgevend referendum.

Daalder schetste in 1967, toen het in ons politieke bestel door de ontzuiling begon te rommelen, drie toekomstscenario's. In het eerste bleef het traditionele driestromenland bestaan met een christen-democratisch blok in het midden en beurteling centrum-linkse en centrum-rechtse kabinetten. Het tweede scenario ging uit van een sterke depolitisering en inkapseling van het rebelse D66. In beide scenario's zijn de ontwikkelingen in de jaren tachtig en negentig goed herkenbaar.

Beeld anp

Verbrokkelen
Interessant voor deze tijd is het derde scenario. Daalder schetste hierin een versnelde afbraak van de bestaande partijen ten gunste van nieuwe concurrenten. Hierdoor zou het bestel verder verbrokkelen, met als gevolg onduidelijkheid en gevoelens van onmacht, uitmondend in de roep van een groeiend aantal burgers om een 'sterke man'. Daalder noemde dit een zwart perspectief, dat prikkel zou moeten zijn voor hervormingen 'nu het nog kan'.

Die hervormingen zijn uitgebleven, niet alleen omdat zittende macht taai en vindingrijk is als positiebehoud op het spel staat, maar ook omdat sterk wordt betwijfeld of de radicale en directe democratie, waartoe het Oekraïne-referendum wellicht de deur opent, een betere democratie zal opleveren. Ook in een stelsel van ledenloze partijen of zelfs een volledig partijloze democratie, georganiseerd om grote kwesties, zal zich, afgaande op de menselijke aard, machtsvorming voordoen.

Dan zij we bij het oude verhaal van de politiek. Macht vraagt om tegenmacht. In dat opzicht ben ik sceptisch over Baudets revolutie, laat staan gegrepen door het lentegevoel van de autocraat Wilders.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden