Een nieuwe blik op vluchtelingen

Erik van Lieshout koos voor zijn videoinstallatie 'Dog', over het Nederlandse asielbeleid, een passende locatie: de Rotterdamse Pauluskerk.

HENNY DE LANGE

In een smetteloos witte galerie naar een film kijken over wanhopige asielzoekers en boze vluchtelingen in een detentiecentrum? Dat wringt, vindt kunstenaar Erik van Lieshout. Daarom liet hij dranghekken neerzetten in galerie Guido Baudach in Berlijn bij de lancering van zijn video-installatie 'Dog'. Die gaat over het vluchtelingen- en asielbeleid, met als decor het detentiecentrum in Rotterdam. Zelf klemgezet achter stalen spijlen keek het galeriepubliek naar vluchtelingen achter tralies.

Van Lieshout koos voor het uitzetcentrum bij de Rotterdamse luchthaven, omdat dat in het nieuws kwam door de tragische dood van Aleksandr Dolmatov. Deze Russische raketgeleerde en anti-Poetin-activist pleegde in de nacht van 16 op 17 januari 2013 zelfmoord nadat zijn asielaanvraag was afgewezen. Uit een vernietigend rapport van de Inspectie Veiligheid en Justitie bleek dat zijn aanvraag onzorgvuldig was behandeld en dat hij ten onrechte in bewaring was gesteld en niet de noodzakelijke medische zorg had ontvangen.

Stalen dranghekken ontbreken nu bij de Nederlandse première van 'Dog', tijdens het Rotterdams filmfestival. Van Lieshout vond een minder gekunstelde entourage: de Pauluskerk. Aanvankelijk was het de bedoeling de film te presenteren in het Rotterdamse kunstcentrum Tent, ook zo'n 'white cube'. Van Lieshout: "Al pratend bedachten we dat de kerkzaal van de Pauluskerk een veel betere locatie is."

In deze kerk verzamelen zich dagelijks dak- en thuislozen, vluchtelingen zonder verblijfspapieren en mensen die het niet redden zonder hulp. Aleksandr Dolmatov had er ook tussen kunnen zitten. Vrijwilligers vangen hen op, organiseren activititeiten en bieden maaltijden aan voor een euro.

De eerste middag dat de film wordt vertoond is het stil in de kerkzaal, op de tweede verdieping. In de opvangruimte beneden eten bezoekers een boterham; anderen zijn naar de Pauluskerk gekomen om even met het hoofd op tafel te slapen. Halverwege de trap naar boven knipt een vrijwilligster de haren van bezoekers. Na een half uur komt de loop erin, al komt lang niet iedereen voor de film. In de kerkzaal houdt kunstenaar Marcha van den Hurk 'open atelier', met tekenlessen voor bezoekers. Dit keer vraagt ze de aanwezigen om een tekening te maken naar aanleiding van 'Dog', die op de achtergrond wordt afgespeeld. Uiteindelijk schuift een gemêleerd gezelschap aan, van allerlei nationaliteiten, onder wie één illegaal. De meesten komen regelmatig in de kerk, sommigen dagelijks, al was het maar voor wat vastigheid in het ongeregelde bestaan.

Rustig kijken naar de film die op twee schermen wordt getoond, is er hier niet bij. Dat is precies wat Van Lieshout wilde. De onrustige entourage sluit naadloos aan bij zijn rommelige beelden van het chaotische bestaan van vluchtelingen. Van Lieshout mocht niet filmen in het detentiecentrum.

Toch slaagt hij erin om een inkijk te geven in het leven van mensen-op-drift, die op zoek zijn naar een veilig bestaan, zoals Dolmatov. Dat doet hij door op het ene scherm in te zoomen op een man uit Sierra Leone, die in een lange, heftige monoloog vertelt dat hij al tien jaar illegaal in Nederland is. "Ik heb niets te verliezen. Ik heb de oorlog meegemaakt, ik ben nergens bang meer voor."

Op het andere scherm komen vrijwilligers en activisten aan het woord. Een van hen vertelt dat hij een vluchteling op zolder opvangt, omdat zijn vader tijdens de oorlog onderduiker was. Ook filmde Van Lieshout de mensen van Occupy die voor het toenmalige detentiecentrum stonden om de mensen achter de tralies toe te zwaaien en bemoedigende woorden toe te roepen. Het maken van de film heeft zijn blik op vluchtelingen veranderd, zegt Van Lieshout. "Die man uit Siera Leone is een voormalige kindsoldaat. Hij heeft me na de film wel tien keer gebeld. Het laat me niet meer los."

undefined

Naakt en geketend

Met de titel 'Dog' verwijst Erik van Lieshout naar de Russische kunstenaar Oleg Kulik, die bij een kunstmanifestatie in Rotterdam in 1996 als hond, naakt en geketend, over straat ging. "Ik wilde de dood van Aleksandr Dolmatov herdenken. Mijn eerste ingeving was om als een geketende hond naakt op de stoep voor het detentiecentrum in Rotterdam te gaan liggen. Dat idee was toch te shockerend. Het is uiteindelijk deze film geworden, die je ook kunt zien als een monument voor Dolmatov."

'Dog' is nog gratis te zien in de Pauluskerk in Rotterdam t/m 7 februari; wo-za-zo 12.00-21.00 uur, do-vrij 17.30-21.00 uur. De kerk is elke dag gesloten van 16.30-17.30 uur.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden