Een nieuwe blik op Mitterrand

De Franse president François Mitterrand is negen jaar dood, maar zijn geest waait weer door de straten van Parijs. Een actuele rechtszaak en een speelfilm zorgen samen voor een ongewild jubileum.

door Pieter van den Blink

Op de vraag of het gemak waarmee de mensen tegenwoordig God vergeten, hem geen zorgen baarde, antwoordde een wijze priester eens: 'zodra Hij even gaat verzitten op Zijn troon, zullen de kerken weer volstromen'. Ongeveer hetzelfde geldt voor de herinnering aan François Mitterrand, de laatste grote president van Frankrijk -zoals hij het zelf zei.

Negen jaar na zijn dood leek de herinnering aan de president wiens bijnaam 'God' was, vervaagd. Totdat er dingen gebeuren die de herinnering aan Mitterrand weer in leven roepen. Zoals een speelfilm over zijn leven op het presidentiële paleis en een rechtszaak over een afluisterschandaal in datzelfde paleis. De machtige Mitterrand komt er in naar voren als verzwakte, eenzame figuur. Maar ook de sterke kanten van de overleden president zijn de afgelopen tijd weer in Frankrijk naar voren gehaald. Aanleiding daarvoor was het debat over de Europese grondwet. Mitterrand wordt gemist. Alles wat de huidige president Chirac te berde bracht in dat debat, steekt magertjes af bij de visionaire ideeën die Mitterrand over 'Europa' uitdroeg, in de jaren dat hij nog leefde.

Dat ophalen van herinneringen betekent niet dat de socialistische parochie weer volstroomt in Frankrijk. Het tegendeel is het geval. Daar houdt de analogie op met de uitspraak van de wijze priester. Socialisme en Mitterrandisme zijn in Frankrijk sowieso twee verschillende grootheden. Het kan slecht gaan met socialisme, terwijl er nog zo lovend over Mitterrand wordt gesproken.

Mitterrands opvolger Jacques Chirac heeft er de afgelopen tien jaar ongewild voor gezorgd dat de ijdelheid van de laatste grote president nog niet gelogenstraft is. Chiracs alom betreurde gebrek aan elan en zijn on-ideologische pragmatisme houden de herinnering aan Mitterrand levend.

Van 1981 tot 1995 was François Mitterrand president van Frankrijk. Met zijn overwinning op Giscard d'Estaing in 1981 kwam Frankrijk voor het eerst in de geschiedenis van de Vijfde republiek in socialistische handen. Dat was wereldwijd een bron van hoop voor de 'linkse kerk'. Veertien jaar later, toen Mitterrand het stokje overgaf aan Jacques Chirac wisten de feestvierders uit '81 minder goed hoe zij zich voelden.

VERVOLG OP PAGINA 2

Een nieuwe blik op Mitterrand Frankrijk

VERVOLG VAN PAGINA 1

Mitterrand had de wereld voor een hoop raadsels gesteld, en uit alle inkt en woorden die er nu weer aan hem gewijd worden, blijkt dat er daarvan eigenlijk nog niet een is opgelost.

Veel was er de afgelopen tijd te doen over het beeld dat de Franse regisseur Robert Guédiguian schetst van Mitterrand. In de speelfilm 'Le promeneur du Champ de Mars' (nog niet in Nederland te zien) zien we een Mitterrand die weet dat hij de dood tegemoet loopt. Hij heeft prostaatkanker. Het Elysée, het presidentieel paleis, is in de film net een immens theater waar de laatste voorstelling is afgelast. De president houdt zich amper nog met het land bezig. In de privévertrekken van zijn paleis prevelt hij zijn hoop dat hij het einde van zijn ambtstermijn levend zal halen. Alleen als het gesprek over de benen van Julia Roberts gaat, flikkeren zijn ogen nog even op.

De film is gebaseerd op waargebeurde feiten. Mitterrand had in de laatste jaren van zijn leven een vertrouweling aan zijn zijde, een jonge bewonderaar die was uitverkoren om hem aan te horen en niets te vergeten. De film is gebaseerd op diens herinneringen, in 1996 verschenen onder de titel 'Le dernier Mitterrand'. Eén scène in dat boek veroorzaakte zo'n rel dat nu bij de verfilming de vraag of die scène ook op het doek te zien zou zijn de gemoederen het meest bezighield.

Het is oudejaarsavond 1995. Mitterrand heeft het einde van zijn tweede ambtstermijn gehaald. Hij heeft nog maar acht dagen te leven. In zijn buitenhuis wordt hij omringd door een groep intimi om de jaarwisseling te vieren. De ex-president zit, ligt aan een apart tafeltje waar hij af en toe even het bewustzijn lijkt te verliezen.

Maar als het waar zou zijn dat stervenden hun eetlust verliezen, zo niet François Mitterrand. Hij verorbert dertig (30!) oesters, een portie ganzenlever en dan het pièce de resistance: ortolaan. Dat is een beschermd vogeltje dat daar, in het Zuid-Westen van Frankrijk, geldt als een delicatesse voor degenen die weten hoe je het moet eten. Een vriend en partijgenoot van Mitterrand heeft er een dozijn van op de kop weten te tikken, en de aanwezigen zijn er getuige van hoe de 79-jarige Mitterrand zich overgeeft aan een laatste zonde.

Dat de scène niet in de film is terug te vinden, is begrijpelijk; een camera kan minder gemakkelijk onder een servet duiken dan de verbeelding van een schrijver.

Weinig vleiend voor het beeld van Mitterrand is ook de rechtszaak die dient voor de rechtbank in Parijs. De uitspraak wordt een dezer dagen verwacht. Die rechtszaak gaat over een periode van zijn presidentschap waarin Mitterrand nog veel levendiger was: zijn eerste ambtstermijn van 1981 tot 1988. De feiten zijn niet nieuw, dat de rechter erover oordeelt wel.

Het proces gaat over 'de grote oren van het Elysée' oftewel afluisterpraktijken met toestemming van de president. Voor een goed begrip van de zaak zijn twee inzichten in de persoon Mitterrand noodzakelijk. Ten eerste: dat hij was bezeten door achterdocht. Ten tweede: dat hij zichzelf boven de wet achtte. Daarin ging hij verder dan het verorberen van een beschermd vogeltje.

Het moet de combinatie van die eigenschappen zijn geweest die Mitterrand ertoe bracht honderden personen en instellingen in Frankrijk en daarbuiten te laten afluisteren vanuit zijn paleis. Zonder enige vorm van juridische toetsing, zoals daarbij gebruikelijk en vereist is. Daartoe was een speciale eenheid opgericht onder leiding van een James-Bondachtige supersmeris. Afluisterpraktijken zijn even oud als de telefonie zelf, maar alleen Mitterrand durfde het aan om ook de ongeschreven regel te schenden dat politici, journalisten en advocaten niet afgeluisterd worden. Juist die!

De redactiechef van 'Le Monde', de belangrijkste Franse krant (die een felle haat-liefde verhouding onderhield met Mitterrand), schrijft in zijn boek 'De schaduwkant' dat niet alleen zijn telefoon werd afgeluisterd maar dat de geheime dienst ook zijn woning doorsnuffelde. ,,Ze kwamen ongeveer met dezelfde regelmaat als de meteropnemer.'' Redactiechef Plenel heeft zich als civiele partij gevoegd in het proces.

Dat er twintig jaar na dato, en negen jaar nadat de hoofdrolspeler zelf definitief de hoorn van de haak heeft gelegd, nog een proces komt, heeft meer te maken met traumaverwerking dan met rechtspleging. Plenel en zijn lotgenoten willen eerherstel. Frankrijk moet de periode van het Mitterrandisme definitief afsluiten.

Hoewel. President Chirac geeft er ondertussen blijk van dat hij zijn voorganger waar nodig best weet te evenaren. onlangs werd bekend dat hij zijn aartsrivaal Nicolas Sarkozy laat afluisteren.

Pieter van den Blink

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden