Een nieuw 'Onze Vader'

null Beeld thinkstock
Beeld thinkstock

Vanaf vandaag bidden katholieken in Nederland en België hetzelfde 'Onze Vader'. Voor de tekstveranderingen was een heuse gemengde bisschoppelijke commissie nodig. Maar niet iedereen is blij.

Het begin van de Advent gaat in de Nederlandse katholieke kerk gepaard met een kleine liturgische revolutie. Vanaf vandaag bidden de gelovigen een nieuwe versie van het Onze Vader, het Gebed des Heren en daarmee het bekendste gebed uit de christelijke traditie. Die versie wijkt op een aantal belangrijke punten af van de oude vertrouwde versie. Zo heeft de bede 'leid ons niet in bekoring', al eeuwenlang onderdeel van het katholiek gebedsleven, plaats gemaakt voor 'breng ons niet in beproeving.'

De nieuwe vertaling komt op verzoek van de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst en de Discipline van de Sacramenten in Rome die het liefst ziet dat in één taalgebied hetzelfde Onze Vader gebeden wordt. Druk van buitenaf dus. Ondanks verwoede pogingen slaagden Nederland en Vlaanderen er maar niet in om bij de liturgievernieuwing na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) met een gezamenlijke tekst van het Onze Vader te komen.

Er was een gemengde bisschoppelijke commissie voor nodig om uiteindelijk met een Onze Vader te komen dat van Noord-Groningen tot Zuidwest-Vlaanderen gebeden kan worden. Wie bij Hazeldonk de grens overgaat en het Gebed des Heren wil bidden hoeft zijn woordkeuze voortaan niet meer aan te passen. En ook Vlaams-Nederlandse bedevaarten zijn van een belangrijk probleem verlost: er wordt niet meer met twee versies door elkaar heen gebeden.

Niet iedereen is blij. Huub Oosterhuis, dichter en liturgievernieuwer, vindt het 'van de zotte' dat bisschoppen een gebed dat zo is ingeburgerd zo ingrijpend veranderen. Volgens hem is het van bovenaf opleggen van gebeden niet meer van deze tijd. "Dat Onze Vader zoals we dat kennen heeft de kracht van een mantra, daar moet je niet aan willen komen. En wie zijn die bisschoppen die dat besluiten en op wiens gezag doen ze dat? Wie heeft hun dit aangereikt?"

Latijnse tekst

Pater noster
qui es in caelis:
sanctificetur nomen tuum;
adveniat regnum tuum;
fiat voluntas tua,
sicut in caelo, et in terra.

Panem nostrum cotidianum
da nobis hodie;
et dimitte nobis debita nostra,
sicut et nos dimittimus
debitoribus nostris;
et ne nos inducas
in tentationem;
sed libera nos a malo.

Het nieuwe gemeenschappelijke Onze Vader sluit wat betreft het eerste gedeelte het meest aan bij de oorspronkelijke Nederlandse versie. De Vlamingen leverden 'in de hemelen zijt' in voor ' in de hemel zijt' en bij de tweede bede werd gekozen voor het Nederlandse 'Uw naam worde geheiligd , uw rijk kome, uw wil geschiede". Dit alles verandert in het tweede gedeelte. Hier werd gekozen voor de Vlaamse vertaling van de bede 'et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris' : en vergeef ons onze schulden, zoals ook wij vergeven aan onze schuldenaren'. Bijkomend voordeel: ook de protestanten gebruiken in hun versie van het Onze Vader dit woord. Zo wordt de oecumene ook weer een beetje geholpen.

Dat het zo lang geduurd heeft voordat Vlamingen en Nederlanders het met elkaar eens waren, komt volgens de Bredase bisschop Jan Liesen, verantwoordelijk voor liturgie binnen de Nederlandse bisschoppenconferentie, doordat de vertaling van het Onze Vader deel uitmaakt van de herziening van omvangrijke liturgische boeken en moeilijk af te stemmen consultatierondes. Volgens hem verandert er niets aan de boodschap van het Onze Vader. "Vanwege die ene boodschap is het heel wenselijk om één vertaling te hebben voor Nederland en Vlaanderen."

Huidige Nederlandse tekst

Onze Vader,
die in de hemel zijt,
uw naam worde geheiligd,
uw rijk kome,
uw wil geschiede,
op aarde zoals in de hemel.

Geef ons heden
ons dagelijks brood
en vergeef ons onze schuld,
zoals ook wij aan anderen
hun schuld vergeven:
en leid ons niet in bekoring
maar verlos ons van het kwade.

Wees Gegroet

De tekst van het Wees Gegroet, dat andere bekende katholieke gebed, wordt niet opnieuw vertaald omdat het geen deel uitmaakt van het Romeins missaal dat wereldwijd gebruikt wordt om de mis mee te vieren. Dat scheelde een hoop werk.

Over de belangrijkste verandering - beproeving in plaats van bekoring als vertaling van het Latijnse tentationem - zijn de commissieleden niet over één nacht ijs gegaan, blijkt uit een uitgebreide toelichting op de website van de Nationale Raad voor Liturgie (NRL). De ingreep ligt gevoelig, omdat zowel de Vlaamse als Nederlandse vertaling hier wordt losgelaten. Het woord 'beproeving' zou geschikt zijn omdat het maar liefst 21 keer in het Nieuwe Testament voorkomt.

Bovendien zou het woord 'bekoring ' tot misverstanden kunnen leiden omdat het als iets positiefs gezien kan worden en samenhangt met 'bekoorlijk'. Misschien wel het belangrijkste argument komt uit de Bijbel zelf, om precies te zijn uit de brief van Jakobus waarin staat te lezen dat God niemand 'in bekoring leidt' net zo min als Hijzelf door het kwade kan worden bekoord.

Nieuwe gemeenschappelijk Nederlands-Vlaamse vertaling

Onze Vader,
die in de hemel zijt,
uw naam worde geheiligd,
uw rijk kome,
uw wil geschiede,
op aarde zoals in de hemel.

Geef ons heden
ons dagelijks brood
en vergeef ons onze schulden,
zoals ook wij vergeven
aan onze schuldenaren
en breng ons niet
in beproeving
maar verlos ons van het kwade.

Herinterpretatie

Opvallend is dat er over dit nieuwe Onze Vader vrij weinig te doen is in de Nederlandse katholieke kerk. Veel gelovigen lijken hun schouders op te halen over de verandering in de vertrouwde liturgie. In Vlaanderen is er iets meer discussie. Daar startte het conservatieve gezelschap Vox Populi een heuse foldercampagne tegen de nieuwe versie van het gebed dat "Jezus ons Zelf heeft geleerd". Volgens Vox Populi zijn er zijn ernstige taalkundige, theologische, pastorale en doctrinaire problemen met de nieuwe vertaling 'van het Onze Vader'.

"De waarheid is, dat we hier niet te maken hebben met een nieuwere of betere 'vertaling', maar eerder met een ideologische herinterpretatie van de tekst." Vox Populi roept dan ook de Bisschoppenconferenties van België en Nederland in een persbericht op, "om dit tot mislukken gedoemde experiment met het 'Onze Vader' te laten varen en de bestaande toestand te handhaven." Belangrijkste struikelblok ook hier: het weglaten van bekoring en de introductie van de beproeving.

"Daar heb ik niet zoveel moeite mee", zegt Huub Oosterhuis. Al vind ik 'houd ons staande in de beproeving' beter. Zet dat er maar in, zou ik zeggen. Dat 'breng ons niet in beproeving ', klinkt niet bijbels. Die zin komt in het Evangelie niet voor. Bovendien komt hier een raar Godsbeeld om de hoek kijken. God brengt helemaal niemand in beproeving. Dat komt niet van Hem."

Bisschop Liesen heeft laten weten dat de Nederlandse bisschoppen heel goed begrijpen dat het niet gemakkelijk is voor sommige gelovigen om van de oude vertrouwde versie over te gaan naar de nieuwe vertaling. Geplastificeerde kaartjes met het nieuwe Onze Vader en een boekje over de 2016-versie van het Gebed des Heren worden verspreid over de parochies, om de katholieken helpen te wennen aan nieuwe woorden als 'schuldenaren' en 'beproeving'. Daarvoor krijgen ze volgens een woordvoerder ruim de tijd. Onduidelijk is of gelovigen die uiteindelijk toch vast houden aan de oude versie, in overtreding zijn.

Wie bezoekers van de Sint-Jan in Den Bosch vraagt of ze het nieuwe Onze Vader gaan bidden, krijgt vaak een duidelijk 'nee' te horen. Dat geldt ook voor Marga de Bruyn (70), die net een kaarsje bij Maria heeft opgestoken. "Ik blijf bij het oude Onze Vader. Al geloof ik dat het allemaal niet zoveel uitmaakt. God zal wel naar allebei de versies luisteren. Of helemaal niet."

Protestanten

Voor protestanten verandert er niets aan het Onze Vader. Dat wijkt nog altijd op een aantal punten van de rooms-katholieke versie. Zo bidden de protestanten dat God hen niet in ‘verzoeking’ leidt. Ook is hun versie langer. Na ‘verlos ons van den boze’ (bij de katholieken ‘kwade’) volgt nog ‘Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, tot in der eeuwigheid.’

Deze toevoeging komt oorspronkelijk uit een post-bijbels handschrift. De katholieken hebben het vrij snel uit het Onze Vader gehaald, al eind vierde, begin vijfde eeuw. Protestanten hebben de bewuste passage wel toegevoegd aan het Gebed des Heren toen zij hun eigen bijbelvertalingen gingen maken, zoals de Statenvertaling uit 1618.

‘Want van u is het koninkrijk..’ maakt overigens wel deel uit van de rooms-katholieke liturgie, als lofprijzing, los van het Onze Vader.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden