Een nieuw leven in de oude kolonie

Manuel Lisboa in zijn restaurant in MaputoBeeld Anna Mayumi Kerber

In Portugal hakt de crisis er diep in. Zo diep, dat sommige ondernemers hun geluk beproeven in een van Portugals voormalige koloniën in Afrika. 'Mozambique is geen eldorado, maar biedt wel enorme kansen.'

Portugees Manuel Rodriguez (53) had een plan nadat hij een jaar geleden voor het eerst in Mozambique was geweest. Hij bezocht het land destijds om te kijken of hij zich er zou kunnen vestigen. In Portugal bezat hij een transportbedrijf, maar door de economische crisis lag zijn werk al tijden stil. Hij had het direct gezien: een mobiele snackbar kenden ze nog niet in de voormalige Portugese kolonie. Rodriguez kocht een truck in Groot-Brittannië, liet die in Portugal ombouwen tot hamburgerkar en verscheepte hem naar Maputo, de hoofdstad van Mozambique.

Rodriguez vloog er begin dit jaar achteraan, in zijn eentje, zijn gezin voorlopig achterlatend in een voorstad van Lissabon. Hij huurde een stukje grond langs een drukke weg in de wijk Matola en begon zijn nieuwe carrière: 's winters in een voorstad van Maputo vol afbrokkelende villa's, 's zomers langs de stranden bij de stad Xai-Xai. Het werkt, vertelt hij opgetogen. Een vetpot is het nog niet, maar alles beter dan de huidige situatie in Portugal. Binnenkort komt zijn familie over. Hij heeft een school voor zijn drie kinderen gevonden en een huis gehuurd. Hij schudt zijn hoofd: "Nee, kopen doe ik niet meer. Ik heb mijn lesje geleerd de afgelopen jaren in Portugal."

Rodriguez is niet de enige Portugees die de laatste jaren zijn heil zoekt in een vroegere kolonie. Portugal had er in Afrika vijf: Angola, Guinee-Bissau, Kaapverdië, São Tomé en Príncipe en Mozambique. "Het regent nieuwe Portugezen", zegt Ciro Pereira van het Camões Portugees-culturele centrum in Maputo met enig gevoel voor drama. De Portugese consul Gonçalo Teles Gomes drukt zich iets minder sterk uit. "In verhouding tot bijvoorbeeld Angola is de Portugese gemeenschap in Mozambique met 23.000 mensen nog altijd vrij klein", nuanceert hij. "Angola is maar zo'n vijf uur vliegen vanaf Lissabon, Mozambique het dubbele. Dat maakt de stap groter."

Maar toch ziet ook hij wel een sterke toename. "Het aantal directe vluchten tussen Lissabon en Maputo is onlangs uitgebreid van twee per week naar elke dag één", zegt hij. "En die vliegtuigen zitten vol." Het aantal Portugezen dat zich jaarlijks bij zijn consulaat als nieuweling laat registreren, is sinds 2008 bovendien meer dan verdubbeld. En dan zijn er natuurlijk nog de Portugezen die slechts tijdelijk naar Mozambique komen voor projecten. Plus degenen die het niet lukt een nieuw leven op te bouwen aan de andere kant van de wereld en na enige tijd teruggaan zonder zich te registreren. "Want veel mensen onderschatten de stap", zegt Pereira. "Het leven is duur hier. Een bedrijf beginnen, lukt lang niet iedereen."

Gemakkelijk integreren
Manuel Lisbõa (60) lukte dat wel. Hij begon begin dit jaar een restaurant en een hotel in Matola, de voorstad van Maputo waar de meeste Portugezen hun geluk zoeken. Hij had altijd al graag naar Afrika gewild, maar weigerde dat in de koloniale tijd uit principe. "Ik had geen zin om hierheen te komen en dan op Mozambikanen te moeten schieten", zegt hij. Maar de crisis gaf ook hem vorig jaar het beslissende zetje. Net als Rodriguez plande hij zijn migratie weloverwogen. "Alleen als je vooraf een plan hebt, slaag je", zegt hij. "De opstartkosten zijn hoog. Mozambique biedt enorme kansen, maar je moet wel geld meenemen." Vandaar dat relatief weinig jongeren de stap naar Mozambique maken, denkt hij. Zij hebben zelden een aanzienlijk startkapitaal.

Daarbij heeft Mozambique de reputatie een vrij veilig land te zijn, verklaart Gomes het grote aantal gezinnen onder de nieuwkomers. En het leven mag dan niet goedkoop zijn, Angola is nog veel duurder. De hoofdstad van dat land werd onlangs uitgeroepen tot duurste stad ter wereld. "Bovendien is er geen oud-kolonie waar Portugezen zo gemakkelijk integreren als in Mozambique", zegt Gomes. "Dat heeft een historische achtergrond. Van oudsher trouwen Mozambikanen en Portugezen relatief veel met elkaar. De meeste mensen hebben dus al heel lang familie in Portugal, en andersom." Ook dat maakt Mozambique aantrekkelijker voor gezinnen dan voor jonge avonturiers.

Maar Mozambique is geen eldorado, waarschuwt Gomes. "Het land heeft een goed imago in Portugal, maar blijft een complexe plek, nog altijd een van de armste landen ter wereld. En veel nieuwkomers vergeten dat Maputo niet Mozambique is. De uitdagingen buiten de hoofdstad zijn nog groter."

Toch juicht hij de komst van nieuwe Portugezen wel toe. "In Portugal bestaat een overschot aan mensen met een goede opleiding. Er zijn door de crisis niet genoeg banen. In Mozambique zijn juist veel kansen, maar bestaat nog een gebrek aan kennis." Er is volgens hem vraag naar leraren, ingenieurs, zorgwerkers, softwareontwikkelaars, naar allerlei soorten goed opgeleide professionals. "Dit land staat nog aan de basis van zijn ontwikkeling." Mozambique heeft volgens hem ook baat bij Portugezen die een eigen bedrijf opzetten. Er bestaat een quotum voor het aantal Mozambikanen dat per buitenlander in dienst moet zijn. "Nieuwe bedrijven creëren dus ook voor Mozambikanen extra werkgelegenheid. Portugal is de grootste buitenlandse banenschepper in Mozambique."

Optimisme
Misschien dat de ooit zo gehate kolonisatoren daarom nu hartelijk worden ontvangen. "Het grootste pluspunt van dit land zijn de mensen", zegt Lisbõa. "Warm en simpel in de omgang." Vijandigheid ervaart hij als Portugees niet of nauwelijks. De af en toe wat harde taal vanuit de politiek is dan ook slechts campagneretoriek, verzekert consul Gomes. "Er zijn volgend jaar verkiezingen. Iemand moet de schuld krijgen van de aanhoudende werkloosheid. Maar gemeend zijn die woorden niet."

Natuurlijk is het wel wennen in een nieuw land, geeft Rodriguez toe. De bureaucratie is moeizaam. En de werkethiek van Mozambikanen is anders dan in Portugal. "Mensen werken langzamer en melden zich vaak ziek. Er is altijd wel iets: problemen met hun man, met de kinderen, ja zelfs soms met de papegaai thuis." Maar hij begrijpt dat hij degene is die zich moet aanpassen. Want hij wil nooit meer weg, hoe groot zijn liefde voor Portugal ook is. "Alle voorzieningen worden daar afgebroken", verzucht hij. "Er blijft niets over. Ik probeer nu in Mozambique een nieuw leven op te bouwen. Ik ga op mijn leeftijd over een paar jaar echt niet wéér opnieuw beginnen in Portugal."

Lisbõa is genuanceerder. "Je blijft met één been in Portugal staan", geeft hij toe. En hij is huiverig voor de grillige Afrikaanse politiek. "Je weet nooit wat er over een paar jaar gebeurt. Misschien dat we worden gedwongen weer te vertrekken als de politieke situatie opeens verslechtert." Veel wil hij daar echter niet over nadenken. Hij richt zich vooral op de kansen. Want die zijn er in overvloed. De economische groei bedraagt ruim 7 procent per jaar, en dat zorgt voor optimisme. Lisbõa: "In Portugal verslechtert alles alleen maar, Mozambique zit in een stijgende lijn."

Horrorverhalen
De economische situatie doet Rodriguez zelfs denken aan die van Portugal in de jaren tachtig. Toen ontstonden daar opeens ook overal economische kansen, nadat het land zich bij de Europese Unie had gevoegd en er een geldstroom van noord naar zuid op gang kwam. Ook Mozambique kent nu een internationale investeringsgolf, doordat er recent grote gas- en olievoorraden werden ontdekt.

Toch gaan er ook horrorverhalen rond. Vooral het gerucht dat veel nieuwkomers hopeloos falen, vast komen te zitten in Maputo en bij het consulaat moeten bedelen om een ticket terug naar Lissabon, klinkt vaak in de cafés en restaurants van Matola. Elke dag zou er een rij wanhopige mensen voor het consulaat staan.

Maar aan de Mao Tse Tung Avenue, waar Gomes kantoor houdt, blijkt het juist opvallend stil. Hij lacht als een boer met kiespijn. "Ik weet dat die verhalen hardnekkig zijn", zegt hij. "Maar sinds ik consul ben, hebben wij nog niet één Portugees om economische redenen gerepatrieerd. In elke toespraak die ik houd, druk ik mijn toehoorders op het hart het verhaal in hun directe omgeving te ontkrachten. Want het creëert alleen maar onterechte angst. Het is onzin."

Dat mag zo zijn, ook verzonnen rampverhalen lijken hen die slagen juist alleen maar meer voldoening te verschaffen. Ze maken Rodriguez in elk geval extra tevreden over zijn eigen uitvoerige voorbereiding. Want mede daardoor lacht het leven hem nu weer voorzichtig toe. Zijn bedrijfje staat op de rails, de familie is bijna onderweg en nieuwe vrienden maken bleek in Mozambique geen probleem. "Nu alleen mijn huis en vrachtwagens in Portugal nog verkopen", zegt hij. "Dan ben ik eindelijk van alle problemen verlost en kan mijn nieuwe leven hier écht beginnen."

Uit het dal dankzij gas- en olievoorraden
Mozambique werd in 1975 als een van de laatste landen in Afrika onafhankelijk. Portugal had er eeuwenlang de scepter gezwaaid. Portugezen verdienden er in de koloniale tijd goed aan de handel in slaven, ivoor en goud, maar investeerden weinig in het land. Bovendien vertrok praktisch de gehele Portugese gemeenschap vlak voor de onafhankelijkheid, waarbij ze veel uit woede verwoestten. Een grotendeels analfabete bevolking bleef achter. Mozambique begon zijn onafhankelijkheid als een geradbraakt land en belandde in een burgeroorlog. Bij de vrede van 1992 was Mozambique een van de armste landen ter wereld. Recent ontdekte gas- en olievoorraden maken Mozambique interessant voor investeerders. De economie groeit explosief. De meerderheid van de bevolking is echter nog straatarm.

Mededeling
Door een menselijke fout in de drukkerij zijn gisteren, in een deel van oplage, verkeerde pagina's beland in de Verdieping. Sommige lezers hebben daardoor een deel van tv-programmering moeten missen en de eerste pagina van het verhaal van Niels Posthumus over Mozambique. We bieden hiervoor onze excuses aan. Het verhaal van Posthumus is nog in zijn geheel te lezen op trouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden