Een niet kapot te krijgen verbetenheid hield de Sovjet-Unie op de been

Van onze correspondent MOSKOU - Naaiatelier nummer 25 in een zuidwestelijke buitenwijk van Moskou heeft nog nooit zoveel bejaarde mannen aan de deur gehad. Met tientallen kwamen ze aanzetten met de kostuums die ze van de gemeente hadden gekregen om er vandaag - tijdens de parade ter herdenking van de overwinning op nazi-Duitsland - goed uit te zien.

FRANS DIJKSTRA

Maar helaas, de meeste kostuums pasten niet zo goed. “De veteranen hadden waarschijnlijk niet de goede maten opgegeven. Ze hadden er natuurlijk niet aan gedacht dat hun maten veranderd waren in al die tijd dat ze zich geen nieuw pak hadden kunnen veroorloven”, zegt Lena, het geblondeerde meisje dat de klanten van atelier nummer 25 noteert. En nu, zien de veteranen er nu goed uit in hun gemeentelijke pak? “Zelf vinden ze van wel”, antwoordt Lena diplomatiek.

Vandaag zullen ze vierduizend man sterk over het Rode Plein marcheren, ten overstaan van president Boris Jeltsin en zijn tientallen buitenlandse gasten. Die gasten hadden voor het merendeel liever thuis willen blijven uit ongenoegen over de Russische gevechten in Tsjetsjenië. Maar Rusland heeft hun duidelijk gemaakt dat dat onverteerbare belediging zou zijn voor de Russen, die vinden dat ze internationaal nooit de erkenning hebben gekregen die ze verdienen voor de slag die ze Hitlers Duitsland hebben toegebracht. “Vijftig jaar na het einde van de oorlog hebben westerse leiders de kans om te doen wat ze al die tijd om politieke redenen niet konden doen: dank te zeggen aan de Russische soldaten die de mensheid hebben gered”, schreef de commentator van het militaire dagblad Rode Ster aan de vooravond van de herdenking. “Dit is misschien de laatste kans om persoonlijk dank te zeggen aan de mensen die de bijna ondraaglijke last van de oorlog hebben gedragen.”

Het bondgenootschap tussen de westelijke geallieerden en de Sovjet-Unie is nooit echt van harte geweest. De Sovjets hebben altijd het gevoel gehad dat zij de heetste kolen uit het vuur hebben moeten halen, terwijl het Westen aarzelde de Russische last te verlichten door aan de andere kant van Europa een front te openen. Laat de communisten en nazi's elkaar maar afmaken, zou de gedachte in het Westen zijn geweest.

Akkoordje Op hun beurt waren de westerse leiders op hun hoede voor de na-oorlogse ambities van Sovjet-leider Stalin. Hij had het immers in augustus 1939 nog op een akkoordje gegooid met Hitler: in ruil voor neutraliteit van de Sovjet-Unie zou het Kremlin weer heer en meester worden over delen van Polen die het verloren had na de communistische revolutie. Tot op het laatste moment heeft Stalin de gedachte gekoesterd dat hij de Sovjet-Unie buiten de oorlog kon houden. Hij negeerde waarschuwingen van spionnen, diplomaten en overlopers. Zelfs toen de Duitse invasie al begonnen was, vroeg Stalin aan generaal Georgi Zjoekov of de aanval misschien alleen maar een provocatie was van Duitse generaals die de Russen uit hun tent probeerden te lokken. Stalins strikte opdracht was om op geen enkele provocatie in te gaan. “Waren we er maar in geslaagd om Stalin ervan te overtuigen dat de troepen in de westelijke districten in de hoogste staat van paraatheid dienden te zijn”, verzuchtte Zjoekov jaren later. “We hebben voortdurend geprobeerd daarvoor toestemming te krijgen, vooral in de tien dagen die voorafgingen aan de oorlog. Maar de Baas, zoals Stalin in zijn directe omgeving werd aangeduid, gaf er geen goedkeuring aan.”

Tot dan toe had nazi-Duitsland de vrije hand gegeven aan Stalin om zijn eigen rijk op te bouwen. De Sovjet-Unie viel Finland binnen en vervolgens de drie Baltische landen en de Roemeense provincie Bessarabië. Op zijn beurt hield Stalin zijn woord aan Duitsland door olie en graan te leveren aan Berlijn. Ondertussen bereidden de Duitsers een invasie van Rusland voor, die haar gelijke in de geschiedenis niet kent. Terwijl de eerste Duitse tanks in de nacht van 21 op 22 juni 1941 de grensrivier bij Brest overstaken, vroegen Russische commandanten radeloos om instructies uit Moskou. Het enige antwoord dat ze kregen was: “Kameraad Stalin heeft verboden het vuur te openen op de Duitsers”. Het Rode Leger leek te worden weggevaagd. De ene na de andere stad in de Sovjet-republieken bezweek: er vielen honderdduizenden doden, honderdduizenden werden als gevangenen afgevoerd naar Duitse kampen en fabrieken. Zoals Napoleon ruim een eeuw eerder vrij spel leek te hebben in het nauwelijks voorbereide en slecht uitgeruste, chaotische Rusland, zo rukten ook de Duitsers snel op door het verbijsterde land.

Het duurt lang voordat er iets tot stand komt in Rusland, maar als het echt moet, als het echt niet anders kan, dan groeit er een verbetenheid en een uithoudingsvermogen dat niet kapot te krijgen is. Dat gebeurde in het najaar van 1941, toen de Duitsers de torens van het Kremlin al bijna binnen schootsafstand hadden. Geholpen door het invallen van de winter, waartegen ook Napoleon geen verweer had gehad, zette Rusland de tegenaanval in.

Gruwelijkste Het Russisch-Duitse front was het grootste en het gruwelijkste van de tweede wereldoorlog. In deze dagen van herdenking hebben Russische historici weinig moeite om met reeksen cijfers de gigantische afmetingen van de strijd aan te tonen. “Tot 12,8 miljoen mensen, 163 000 stukken geschut, 20 000 tanks en gemotoriseerd geschut, 18 800 vliegtuigen werden gelijktijdig ingezet op het Sovjet-Duitse front. De geschiedenis heeft nooit zo'n concentratie van troepen en militair materieel gezien”, aldus Anatoli Davidenko, professor in de militaire wetenschap. Ook hij is ervan overtuigd dat de westelijke geallieerden de Sovjet-Unie liever aan haar lot overlieten. “Heel wat invloedrijke politieke en militaire leiders in de Verenigde Staten en Engeland voelden sympathie voor het anticommunisme van de nazi's. Dat bepaalde de tweeslachtigheid in de daden van die landen. De geallieerden volgden afwachtende strategieën. Zij vochten alleen op secundaire slagvelden en probeerden aanvaringen met de hoofdmacht van de vijand te voorkomen.”

Die hoofdmacht van de nazi's lag aan het oostelijke front of - vanuit Moskou bezien - het westelijke front. “Dat front was 6 200 kilometer lang, vier keer zo lang als alle andere landfronten tijdens de oorlog tezamen”, heeft professor Davidenko berekend. Uiteindelijk waren de Duitse verliezen daar ook het grootst. Volgens Davidenko verloren de nazi's 75 procent van hun manschappen en bewapening aan het Sovjet-front. “Zo bereikte de coalitie tegen Hitler haar voornaamste doel, namelijk de vernietiging van de Duitse militaire machinerie. Pas nadat het Sovjetleger had toegeslagen, viel het militaristische blok in stukken uiteen.”

Eigenhandig Met andere woorden: de Sovjet-Unie heeft vrijwel eigenhandig de oorlog gewonnen. Het enorme dodental van 27 miljoen dat de Sovjet-Unie te verwerken had, wordt aangevoerd om kracht bij te zetten aan die bewering. Dat Stalins misrekeningen en politieke afrekeningen ook verantwoordelijk zijn voor de enorme verliezen, is dezer dagen geen gewild thema. Indirect wordt Stalin wel bekritiseerd door alle standbeelden die nu ineens zijn opgericht voor maarschalk Zjoekov, de man die Stalin probeerde op te porren tot enige activiteit tegen de Duitse invasieplannen. Zjoekov wordt nu gezien als de grote genius achter de Russische overwinning. Dat hij ook de man was die Russische gevangenen de mijnenvelden injoeg om het terrein vrij te maken voor de opmars van zijn soldaten, wordt in de loftuitingen achterwege gelaten.

Los van alle politiek en historische discussies wordt vandaag van de buitenlandse leiders in Moskou verwacht dat ze, na alle parades in het Westen, nu even stilstaan voor de echte overwinnaars: de oude mannen die in hun nieuwe pakken over het Rode Plein paraderen. Het is misschien hun laatste keer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden