Een nekschot of oprotten

Nog nooit was de Baskische terreurorganisatie ETA zo zwak, dankzij de harde aanpak van de vertrekkende premier José María Aznar. Maar nog steeds kunnen 3000 Basken geen dag zonder lijfwacht en lijken politieke bijeenkomsten van niet-nationalisten op een begrafenis.

Twee jaar geleden verloor Eduardo Madina, voorzitter van de Baskische jonge socialisten, een been door een autobom. De Partido Socialista Obrero Español (PSOE) bezorgde hem een baan in de luwte van het Europees Parlement in Brussel, als assistent van een Spaanse europarlementariër.

Thuis in Bilbao wordt Madina (30) voortdurend vergezeld door lijfwachten. Ze vragen het bezoek uit Nederland om een legitimatiebewijs, helpen de lange Eduardo die worstelt met zijn prothese uit de auto, controleren de lift naar zijn appartement op de zevende verdieping en kijken op de zesde etage of de trap naar zijn voordeur veilig is.

Eenmaal binnen nestelt vriendin Paloma-die inmiddels ook in Brussel werkt-zich op de bank en vertelt Eduardo over de raadsels en absurditeiten van Baskenland. Geen idee heeft hij, over het waarom van de aanslag die zijn leven overhoop gooide. ,,Ze hebben ook geen reden nodig. Elke poging om de ETA in politiek opzicht serieus te nemen is onzinnig.''

De ETA, die voor het eerst van zich liet horen in 1960, werd opgericht door ontevreden aanhangers van de Partido Nacionalista Vasco (PNV) die het verzet tegen de Franco-dictatuur te slap vonden. Toen Baskenland in de jaren na de dood van dictator Francisco Franco in 1975 uitgroeide tot de meest autonome regio van Europa, werd de ideologische bodem onder het onafhankelijkheidsstreven vrijwel weggeslagen. Maar een harde kern zette de strijd tegen de 'fascistische Spaanse staat' na diverse ruzies en scheuringen door: van de 817 ETA-slachtoffers vielen er 755 in de democratie.

Volgens Madina heeft de ETA Baskenland verdeeld in vier groepen. In de eerste plaats is er de categorie die instemt met geweld. Dat zijn de zogeheten abertzale, extreem linkse nationalisten, die ongeveer tien procent van de bevolking uitmaken. Dan zijn er de 'nette nationalisten' van de conservatieve PNV die de regio al meer dan twintig jaar besturen. Hun houding tegenover de aanslagen en de afperspraktijken was altijd ambivalent: de ETA maakte het onderhandelen over meer zelfbestuur met de opeenvolgende regeringen in Madrid een stuk eenvoudiger. ,,Sommigen schudden aan de boom, anderen rapen de noten op'', zo luidt een beruchte uitspraak van de onlangs teruggetreden PNV-leider Xabier Arzalluz.

,,De derde groep bestaat uit mensen zoals ik'', zegt Madina, ,,slachtoffers van geweld, bedreiging of afpersing die de toestand willen veranderen. De vierde groep kijkt de andere kant op of doet de luiken dicht, uit angst, onverschilligheid of vermoeidheid. Dat doen misschien wel de meeste Basken.'' Een afdoende verklaring voor die morele afstomping heeft Madina niet. ,,Het moet te maken hebben met een gebrek aan intelligentie.''

,,Ik ben geen held'', zegt een ondernemer in het lelijke industriestadje Llodio, op een kwartier rijden van Bilbao. We eten chipirones in sua tinta, inktvis in zijn eigen inkt, Baskischer kan het haast niet. De ondernemer wil niet met zijn naam in de krant, ook niet als die alleen in Nederland verschijnt. ,,Zolang als ik hier woon heb ik buiten mijn huis nooit over politiek gepraat, om de eenvoudige reden dat je hier nu eenmaal nooit weet wat er gebeurt als mensen je voorkeuren kennen. Het is triest, maar we kennen hier nog steeds geen werkelijke vrijheid.''

In Llodio is een verkiezingsbijeenkomst van de PNV altijd een groot feest, weet hij: ,,Er is eten, muziek, er wordt gedanst. Maar bij de socialistische PSOE of de conservatieve Partido Popular heerst op zo'n avond een begrafenisstemming, er komt geen hond. Als je je daar vertoont, wijzen ze je na: kijk, daar gaat een Espanõlista, die is tegen ons Basken.''

,,Dit is toch te gek voor woorden?'', zegt Santiago Abascal (26), lid voor de Partido Popular van het Baskische parlement in Vitoria, de ijskoude administratieve hoofdstad van Baskenland. Abascal kan net als zijn vader -die voor de PP in Madrid in het parlement zat- al jaren op de muren van hun woonplaats Amurrio lezen dat hun einde nadert. Zelfs de paarden van de familie werden voorzien van de kreet Gora ETA (leve de ETA) en swastika's.

Vijf jaar geleden kreeg Abascal junior een lijfwacht, en die gaat ook mee als Abascal de honderd meter tussen het parlement en het PP-partijkantoor moet overbruggen. Binnen overhandigt hij negen A4tjes met incidenten en bedreigingen. Abertzale-studenten, die er uitzien als anti-globalistische alternatievelingen, verspreidden in 2001 op de Deusto universiteit in Bilbao honderden pamfletten met een afbeelding van 'moordenaar Abascal'. ,,Ik was verantwoordelijk voor de marteling van politieke gevangenen, zo noemen ze de Etarras die vast zitten. Je hebt de keus tussen een nekschot of oprotten, schreven ze. Van de leiding van de universiteit hoef je in zo'n geval niet veel te verwachten. Ze zijn bang voor problemen met abertzale-docenten, of erger.''

Abascal is trots op het opmerkelijke succes van zijn vertrekkende premier José María Aznar in de strijd tegen het terrorisme. De arrestatie, vorige week zondag, van twee Etarras die met 536 kilo explosieven op weg waren naar Madrid, wordt gezien als een wanhoopsoffensief. In 2000 maakte de ETA 23 slachtoffers, vorig jaar nog drie. De jacht op Etarras werd opgevoerd, vooral in samenwerking met Frankrijk, hun voornaamste schuilplaats: in een paar jaar tijd verdwenen honderden leden of medewerkers achter de tralies. In 2002 volgde het omstreden verbod op de politieke tak van de ETA, Batasuna. Ook de 'financiële infrastructuur' werd onder handen genomen: cafés, kranten, taalscholen met ETA-banden gingen dicht.

Aznar brak met de politieke correctheid die heerste rond het Baskische geweld, die aanvankelijk ook zijn eigen beleid kenmerkte: alles was beter dan de confrontatie, want op een uitbarsting van straatterreur van de ETA-sympathisanten zat niemand te wachten. Abascal: ,,De conclusie was uiteindelijk dat het niet werkt. Pas toen de financiële bronnen opdroogden, nam het aantal aanslagen af: de ETA kan niet zonder geld en andere logistieke steun.''

Madina en Abascal hebben een gemeenschappelijke vijand, zo beamen ze, maar het terrorisme en nationalisme fungeert in de campagne voor de parlementsverkiezingen van komende zondag als splijtzwam. En dus herhalen ze keurig de partijstandpunten: Madina zegt dat de PP de strijd tegen het terrorisme schaamteloos politiek uitbuit, Abascal verwijt de socialisten gemene zaak te maken met separatisten in Catalonië.

Beiden zijn tegen het plan-Ibarretxe, een fel omstreden voorstel van de PNV-regering voor bijna-onafhankelijkheid. Het moet de Basken onder meer een eigen paspoort, sociale zekerheid en een vertegenwoordiger bij de Europese Unie in Brussel bezorgen. Volgens links en rechts is het plan op talloze punten in strijd met de Spaanse grondwet. Maar waar Madina 'de dialoog niet uit de weg wil gaan', volstaat Abascal met een wegwerpgebaar. De Baskische PP noemde het plan inmiddels de 'hypotheek die de PNV nog moet aflossen aan de ETA'. Want als de PNV-leiding niet blijft werken aan de onafhankelijkheid, zal de ETA ze doden of hun relatie met de PNV openbaar maken.

En dat, zegt de voorzitter van de PNV-jongerenvoorzitter Zigor Urkiaga (28), is een schofterige opmerking. ,,Het is typische PP-retoriek: alle nationalisten op één hoop gooien en verdacht maken. Dat is hun strategie bij deze verkiezingen.'' Urkiaga denkt eigenlijk helemaal niet dat de terreur afnam door Aznars straffe maatregelen. ,,De ETA is buiten adem geraakt, omdat de belangstelling terugloopt. Onder de abertzale zie je nu steeds meer mensen die het geweld afwijzen.''

De PNV probeerde tevergeefs bij het Europese Hof in Straatsburg het verbod op Batasuna, dat nooit ook maar één aanslag veroordeelde, ongedaan te maken. Volgens Urkiaga is dat een principekwestie. ,,In een politieke partij kan nooit iedereen fout zijn, maar Aznar en de Spaanse media criminaliseerden voor het gemak alle Batasunos. Als de PP deze verkiezingen wint zijn de problemen hier nog lang niet opgelost.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden