Een naoorlogse kerk is kansloos voor de monumentenlijst

NIJMEGEN - Op de kalender in de sacristie houdt de koster keurig bij hoeveel mensen de viering hebben bezocht. Afgelopen zondag, met Christus Koning, waren het er 43 en zaterdagavond 34.

Morgen is het vanwege het begin van de Adventstijd waarschijnlijk wat drukker in de katholieke kerk aan de Daniëlsweg in Nijmegen. Druk is een relatief begrip, want de duizend zitplaatsen zullen nooit meer volledig bezet zijn. Druk wordt het pas weer als de kerk volgend jaar tegen de vlakte gaat om plaats te maken voor dertig woningen. Voor de laatst gebouwde grote naoorlogse kerk in het bisdom Den Bosch is geen emplooi meer. Lambert de Bruijn, de nu 76-jarige architect van de kerk, wil daar nog niet aan. Hij probeert zijn schepping van de slopershamer te redden, zodat ook een naoorlogs kerkgebouw de kans krijgt om monument te worden. “Als het afstoten en slopen van kerken op deze voet doorgaat, verdwijnt de naoorlogse architectuur en zit je straks met een hiaat van vijftig jaar. Nieuwe vormen krijgen geen kans om tot monument uit te groeien.”

De kerk is voor de Maria ten Hemel-opneming-parochie niet meer te betalen, dat begrijpt ook De Bruijn best. Al doen alle kerkgangers ieder een gulden in het collectemandje, dan heb je nog niet eens genoeg geld om de kerk te stoken en verlichten. Het verval is aan de buitenkant al duidelijk te zien. Het onkruid staat manshoog rond kerk en bijgebouwen. De verf van de sacristievleugel bladdert af; verschillende ruiten van de kerk zijn ingegooid en provisorisch hersteld. Van binnen ziet de kerk er nog netjes en verzorgd uit. De kerk is gebouwd in de vorm van een amfitheater, met aflopende vloeren voor een goed zicht op het altaar. De achterste banken staan daar slechts vijftien meter vandaan. Dat maakt het gebouw volgens De Bruijn bij uitstek geschikt voor grote bijeenkomsten, uitvoeringen en vergaderingen. De Katholieke Universiteit Nijmegen, concertgebouw De Vereeniging of de Nijmeegse schouwburg zouden er een uitstekende dependance aan hebben.

Het aantal kerken in Nijmegen - vanouds een katholiek bolwerk van formaat - neemt gestaag af door de daling van kerkbezoek en -bijdrage. Ooit telde de stad zo'n twintig kerken, waarvan er nog veertien over zijn. Het dekenaat Nijmegen heeft de stad in acht wijken verdeeld, die uiteindelijk elk nog één kerkgebouw overhouden. De nieuwbouwwijken Dukenburg en Lindenholt geven de nieuwe norm aan: op vijftigduizend inwoners zijn er twee bescheiden kerkgebouwen. Zo zal het in andere delen van de stad ook gaan. “De terugloop in het kerkbezoek is al zeker twintig jaar gaande, maar parochies hebben nog een tijd lang op hun reserves kunnen teren. Die zijn of raken nu op; de banden beginnen te knellen. Daardoor raken parochies ook overtuigd van de noodzaak om hun kerk af te stoten”, schetst G. van Vilsteren, voorzitter van de dekenale commissie planologie, de situatie in Nijmegen. Vanaf 1990 zijn zeven kerken zoals dat heet afgestoten, wat meestal neerkomt op verkoop aan een projectontwikkelaar die de kerk laat slopen om er woningen dan wel winkels voor in de plaats te zetten.

Van Vilsteren heeft begrip voor de actie van architect De Bruijn (“Een stuk rouwverwerking”) en voor diens boude stelling dat “het dekenaat Nijmegen meer kerken heeft vernietigd dan in de Tweede Wereldoorlog verloren zijn gegaan”. Maar wat dekenaat en parochie betreft is het doek gevallen voor de kerk aan de Daniëlsweg. De kerk behouden en een andere bestemming geven, dat zit er niet meer in. “Het liefst zou je aan zo'n gebouw een zo zinvol mogelijk mogelijk religieuze of sociaal-culturele invulling geven. Bij modernere kerken is dat soms mogelijk: als je zogezegd het kruis van het dak haalt, houd je een gewoon gebouw over. Maar dat mag dan geen onrecht doen aan het gegeven dat religie de hoofdfunctie is geweest.”

Het schrikbeeld in Nijmegen is 'Vissers in de kerk', een meubelbedrijf dat begin jaren zeventig een voormalige kerk in het Waterkwartier betrok. Tot veler opluchting brandde de ontheiligde kerk later af. De les was geleerd: liever slopen dan koste wat kost behouden. Met name een moskee in een kerk vestigen, is voor het bisdom Den Bosch onbespreekbaar - conform de richtlijn uit Rome. In het bisdom Roermond is de discussie over herbestemming van kerken ook weer opgelaaid. Tot schrik van het bisdom bestaat de kans dat de Augustijnerkerk in Maastricht, nu nog eigendom van de Maastrechter Staar, wordt verkocht aan een bedrijf dat er een horeca-bestemming aan wil geven.

Dat zou Lambert de Bruijn ook voor zijn kerk in Nijmegen te ver gaan. “Ik zou graag zien dat de kerk behouden blijft, maar niet tot elke prijs.” De Maria ten Hemelopneming-parochie gaat samen met de Antonius Abt-parochie. De kerk aan de Daniëlsweg zal komend voorjaar voor beide parochies nog een paar maanden dienst doen zodat het interieur van de neogotische kerk aan de Dennenstraat kan worden opgeknapt. In zekere zin is de historische cirkel rond als die kerk de plaats van samenkomst wordt. De Maria ten Hemelopneming-parochie is namelijk in de jaren vijftig opgericht omdat de kerk aan de Dennenstraat te klein werd voor het grote aantal gelovigen. “Dat kun je je nu moeilijk meer voorstellen, maar de parochie was in die beginjaren een bloeiende gemeenschap met ontzettend actief jeugdwerk en verschillende koren. De bouwpastoor zag de bui toen al hangen. Ik kreeg opdracht om een kerk met duizend zitplaatsen te ontwerpen. Hij zei: “Maak er maar zevenhonderd van, het kerkbezoek gaat teruglopen”.

Uiteindelijk is dat ontwerp afgekeurd. Het moesten het er toch duizend worden.” De architect schat de kans op behoud niet erg hoog in, al is het in Nijmegen eerder wel mogelijk gebleken om een kerk van de sloop te redden, de neogotische kerk aan de Groenestraat. De sloopvergunning lag al klaar toen een grote groep parochianen met succes in actie kwam. “Ik ben bang dat dat hier niet meer lukt. Naoorlogse kerken zijn in de ogen van de meeste mensen geen echte kerken omdat ze minder als zodanig herkenbaar zijn. Voor een neogotische kerk lopen ze nog wel warm. Daarvan staan er in Nederland nog honderden; van mijn kerk bestaat er maar één.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden