Een nagelaten toneelschrijfdebuut

Een jaar na de dood van actrice Els Ingeborg Smits zal haar stem weerklinken in het theater. In een reading van haar zelfgeschreven stuk 'Een Fantastische Ruïne'. Over liefde en pijn. Over jeugd en ouderdom. Over toneel.

HANNY ALKEMA

"Je moet het, geloof ik, maar met iemand anders doen. Beloof je dat?" Het is 20 november 2011. Actrice Els Ingeborg Smits overhandigt met spijt in het hart het stuk, dat zij kort daarvoor heeft voltooid, aan regisseuse Matin van Veldhuizen. Hoe graag had zij het niet zelf willen spelen. Ze heeft er de kracht niet meer voor. Iets meer dan twee weken later zal zij overlijden.

Precies een jaar na dato gaat haar wens in vervulling. Wat een wonder mag heten. Zoiets mag je nu eenmaal niet te lang laten liggen, vonden alle betrokkenen, maar het door Els Smits zelf beoogde Amsterdamse Bellevue Lunchtheater was al voor twee jaar helemaal volgeprogrammeerd. Tot een oplettend iemand toch een gaatje tussen twee producties ontdekte, net genoeg voor de simpele opzet van een theatrale lezing.

'Een Fantastische Ruïne' heet het stuk en vertelt over de ontmoeting van een oudere vrouw met de dertig jaar jongere minnares van haar man. Een situatie, die de schrijfster aan den lijve heeft meegemaakt, maar die in de tekst "ver boven het privé-ige uitstijgt," zeggen Van Veldhuizen en acteur Dic van Duin: "Anders was het niet interessant. Deze uitvoering is deels als eerbetoon bedoeld, maar als een tekst slecht is, zou dat juist averechts kunnen werken. De anekdote is hier echter veel breder uitgewaaierd. Tot theatrale fictie. En zo mooi van taal met steeds verrassende wendingen."

Gedrieën hebben zij anderhalf jaar geleden samengewerkt aan een voorstelling - 'Broei' van Elmer Schönberger - met wat de laatste grote rol van Smits zou blijken. In regie van Van Veldhuizen speelden Van Duin en zij met prikkelend venijn een paar dat niet met en niet zonder elkaar kan. Het sprak voor de regisseuse, en hem, vanzelf dat Van Duin ook in 'Een Fantastische Ruïne' zou staan: "Zijn aanwezigheid, of het nou als de man, als toehoorder of tegenspeler is, roept een andere spanning op. Het wordt minder eenrichtingsverkeer, meer theater. Een beetje 2D."

Er wordt gerepeteerd in de woonkeuken van de regisseuse. Op een geleende bank als decor. In gestolen uurtjes. José Kuijpers die de monoloog 'leest', en dagelijks tevens in een productie van Het Zuidelijk Toneel speelt, kan zich maar beperkt vrijmaken. Je ware liefdewerk oud papier. Geen geld, weinig tijd, wel veel motivatie. "Ik heb het beloofd en het is zo'n goed geschreven verhaal", zegt Van Veldhuizen. "Ongelooflijk knap hoe ze de ontmoeting tussen die twee vrouwen tegelijk vanuit beider heel verschillende perspectieven vertelt en dat nog bekritiseert ook. Dat heeft natuurlijk veel te maken met het feit dat Els actrice was en dus heel goed observeerde."

"Je hoort een stem", zegt Van Duin, "een stem, die een verhaal vertelt aan een ander, in dit geval aan een publiek. Daarom is het een monoloog en niet een kort verhaal. Je hoort Elsjes stem in de tekst. Door de humor, de theatrale schakeringen, de scherpe overgangen. Al lijkt José in zekere zin op Els - ook zo elegant en frêle, aardig en tegelijk opeens heel uitgesproken - ze is natuurlijk een andere persoonlijkheid. Het maakt 'Een Fantastische Ruïne' des te interessanter. In handen van een ander wordt het universele van het verhaal extra onderstreept. Het gaat over zo veel meer dan die ontmoeting."

"Het gaat ook heel erg over toneel", beaamt Van Veldhuizen. "En over jeugd en ouderdom", zegt Van Duin: "Het is nooit larmoyant, wel meedogenloos, misschien nog meer voor de oudere dan de jongere vrouw. Het 'parmantig, puntig, spits' - een lijfspreuk van Els - hoor ik er telkens in weerklinken."

Van Veldhuizen: "Zoals Els zich in een ander en een alter ego van zichzelf durfde te verplaatsen, zodat het voorbijgaat aan de vraag in hoeverre zij dat zelf is, zegt veel over haar verbeelding en fantasie. Alles, ook op de treurigste momenten, blijft gerelateerd aan theater."

"Als je iets meemaakt", zegt Van Duin, "en dan tegelijk naar jezelf kijkt, is dat heel erg des acteurs. Ze had wel eerder zelf theater gemaakt, zoals in de serie over oudere acteurs 'Bas & Elze' met Cas Enklaar, maar dat was improviserenderwijze. Dit is haar eerste echte stuk."

Mooi dat 'Een Fantastische Ruïne' tegelijk als tekstboekje verschijnt (uitgeverij De Nieuwe Toneelbibliotheek), nog mooier als het in de toekomst niet bij een reading zou blijven, vinden beiden: "Het is zo'n universeel verhaal. Wie herkent zich daar niet in?!"

'Een Fantastische Ruïne' van Els Ingeborg Smits. Als theatrale lezing exclusief in Bellevue Lunchtheater te Amsterdam 20/25-11. Inl.: www.lunchtheater.nl

Ze besluit dat ze wil liggen en merkt dat de benen met de voeten in sportschoenen en werkmansschoenen om haar heen nu behoedzaam uiteenwijken, als in een choreografie van Pina Bausch. De aandacht voor haar mise-en-scène in café De Jaren bevalt haar. Er is een geconcentreerde stilte in de kring om haar heen. Dit is waar ze het voor doet, beseft ze. Hiervoor bestaat ze. Hiervoor leeft de acteur.

De twee vrouwen fietsen door de donkere stad. De oudste voelt zich wonderlijk kalm, deze ontmoeting is háár initiatief en dat geeft haar een gevoel van macht. De jongste van de twee fietst langzaam naar de plaats van bestemming, nerveus en ook een beetje misselijk bij de gedachte zijn vrouw te ontmoeten.

Espresso of capuccino? Geen melk, nooit melk, schalt de vrouw. 'Jamais de la vie!' Rosalinde registreert onmiddellijk een echo van haar geliefde: 'Jamais de la vie.' Dat zegt hij ook altijd. Een echtelijk citaat.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden