Een nacht bomen over het beest

De zesde Nacht van de Filosofie, zaterdag in Amsterdam, stond in het teken van ’het redelijke beest’. Het beest in onszelf, maar ook onze verhouding tot de andere, niet-redelijke beesten.

’Het ’redelijke beest’ is een paradoxaal gegeven”, zegt Leon Heuts van Filosofie Magazine. „Dankzij onze redelijkheid onderscheiden wij ons van de dieren, maar onze rationaliteit kan ook tot beestachtigheid leiden.”

In het als elk jaar uitverkochte achttiende-eeuwse Amsterdamse centrum voor kunsten en wetenschappen Felix Meritis wordt vanavond in vijf zalen tegelijk volop gefilosofeerd, fel gestreden en lustig geouwehoerd over mensen, dieren, het menselijke, het dierlijke, en het verband daartussen.

Zelfs de winnaar van de Socrates Wisselbeker 2007 sluit toevalligerwijs naadloos aan op het thema. De prijs voor het meest prikkelende Nederlandstalige filosofische boek gaat naar wetenschapsfilosoof Chris Buskes. Jurylid Frans Jacobs prijst Buskes’ ’Evolutionair denken’ als een doortimmerde en heldere inleiding op het gedachtegoed en de invloed van Darwin.

„Juist voor filosofen is de evolutietheorie relevant”, zegt de winnaar. „Er is in de geschiedenis van het denken geen enkel idee dat zoveel heeft omgewoeld als de evolutietheorie. Het denken van Darwin heeft zich als een olievlek over de andere wetenschapsgebieden verspreid.”

Hoe beestachtig zijn militaire missies? Desirée Verweij, hoogleraar militaire ethiek aan de Nederlandse Defensie Academie in Breda, betoogt dat onze jongens in Uruzgan zeker niet uit de ban zullen springen. „Dankzij gedegen ethische scholing realiseren onze studenten zich dat ze met morele dilemma’s worden geconfronteerd.”

Maar Hans Achterhuis, hoogleraar wijsbegeerte aan de Universiteit Twente, gelooft niet dat er in Afghanistan plaats is voor ethiek. Op de Nederlandse Defensie Academie denkt men volgens hem ten onrechte dat militairen altijd goed zullen handelen, als ze maar ethisch getraind zijn. Maar de moraal is veranderlijk en afhankelijk van de context. „Je moet niet van militairen verwachten dat ze in een volstrekt onmogelijke situatie een ethisch stappenplan doorlopen. Je moet zorgen dat ze niet in Aboe Ghraib-achtige omstandigheden belanden.”

Mag het redelijke beest eigenlijk wel verwante soorten (niet-redelijke beesten) opeten? Dirk-Jan Verdonk, die onderzoek doet naar de geschiedenis van het vegetarisme, gaat in op de filosofische onderbouwing van een vlees- of dierloos dieet. Is vlees eten niet gewoon natuurlijk, vraagt presentator Erno Eskens, we beschikken toch niet voor niets over snijtanden?

Verdonk: „We vinden dat we ons ’natuurlijk’ moeten gedragen, maar alleen als het ons uitkomt. Je hoort bijvoorbeeld nooit mensen klagen over het feit dat het onnatuurlijk is om jezelf in een vervoermiddel op wielen te verplaatsen. Moeten we daar soms ook mee ophouden?”

Degene die ervoor kiest om geen vlees meer te eten, krijgt volgens Verdonk automatisch een stempel. „Zoals Hugo Brandt Corstius ooit zei: ’Een vegetariër ís iemand’. En dat is niet prettig. Ineens fungeer je als het slechte geweten van degene die wél dierenlijken eet. Het kan als een oorlogshandeling worden opgevat: jouw weigering is een aanval op het dieet van een tafelgenoot.”

Bernard Roelen, stamcelexpert die kunstvlees ontwikkelt, projecteert laboratoriumfoto’s van krioelende cellen in kweekbakjes. Frankenstein-voedsel, vindt Eskens. Roelen toont een foto van een tegennatuurlijk bol gefokte stier: „Dít pas een monster!”

Salina Belhaj (28) bekijkt het laboratoriumvlees, dat nu ook op schalen rondgaat, met lichte walging. „Ik ben parttime vegetariër – ik eet alleen vlees als ik voel dat mijn lijf het nodig heeft. Het is ongezond om het fysieke beest in jezelf te elimineren.”

Ad Verbrugge, die wijsbegeerte doceert aan de Vrije Universiteit Amsterdam, weet dat de grens tussen mens en dier betrekkelijk is. „De mens kan zich ontwikkelen tot het goddelijke, maar hij kan ook dieper vallen dan het dier.”

Ter voorkoming van dat laatste pleit hij voor een herwaardering van de deugdenethiek van Aristoteles. „De grondgedachte van de

deugdenethiek is dat elk mens een eigen wezen heeft dat tot ontplooiing moet worden gebracht.”

Of dat wel voor elk mens weggelegd is? Verbrugge: „De deugdenethiek is een ethiek van uitblinken. Sommigen mensen zullen meer uitblinken dan anderen. Niet iedereen die voetbalt, bereikt de eredivisie.”

In een andere zaal wordt Verbrugge’s pleidooi voor de deugdenethiek bekritiseerd door Joep Dohmen. De filosoof strijdt net als Verbrugge tegen de onverschilligheid die de hedendaagse mens vertoont ten aanzien van zijn eigen leven.

Maar tegelijkertijd vindt Dohmen anders dan Verbrugge dat het vrijgevochten en wellustige welvaartsdier anno 2007 weinig kan met de paternalistische deugdenethiek.

Hoe het dan wél moet? „Ontwikkel je eigen levenshouding door bijzondere aandacht voor jezelf. Verwerf zelfkennis, handelingsbekwaamheid, oriënteer je op je eigen waarden, leer omgaan met de tijd en betrek dit alles op je eigen maatschappelijke situatie.”

Makkelijker gezegd dan gedaan. Om het echt te begrijpen, Dohmen zegt het zelf ook meer dan eens, zul je zijn boek moeten aanschaffen.

In het krakende houten trappenhuis lopen tien filosofisch consulenten rond.

„Gaat filosofie ook over mijn persoonlijke ervaring?”, vraagt Babette van Loo (58) aan consulent André van der Braak.

Van der Braak kaatst de bal terug: „Waarom is dit zo’n belangrijke vraag voor je?”

Van Loo: „Ik heb de neiging te denken dat de academische filosofie een scheiding aanbrengt tussen persoonlijke vragen en ’echte’ filosofie. Terwijl ik het als één geheel ervaar.”

Van der Braak: „Er bestaan wel degelijk stromingen waarin dat holistische wereldbeeld wél serieus wordt genomen, namelijk de niet-westerse filosofie.”

De Nacht van de Filosofie kent een voortgaande popularisering. De belangrijkste sprekers zijn geen grote internationale namen meer (behalve Michael Ruse), maar Nederlandse sprekers die bekend zijn van radio en tv: Ad Verbrugge, Midas Dekkers en Bas Haring.

Toch is één van de onderdelen waarin laagdrempeligheid de diepgang nooit in de weg stond gek genoeg geschrapt voordat het een echte traditie kon worden: de stand-up philosophy. Als lollig alternatief zijn er de broers Frank en Maarten Meester, met een ’veemarkt’ waarop ze filosofische boeken over dieren veilen, daarbij elkaar als altijd spitsvondig betwistend op hun voorkeuren. De veiling dient een nobel doel: de financiering van Ayaan Hirsi Ali’s ’helaas nooit gerealiseerde shortcut to enlightenment’.

Maarten, de humanistische broeder: „De verlichte voorvechter Paul Cliteur heeft toegezegd dat hij de opbrengst van de boeken die ik weet te verkopen uit eigen kas zal verdubbelen.”

Tegen het eind van de nacht staan filosofisch consulenten Hein Hoek (61) en Catharina de Haas (63) bij de bar. De biechtvader en -moeder zijn ’leeg en uitgeput’. De Haas: „Filosofisch consulent zijn is leuk, maar intensief. Je moet steeds bij de les blijven. Het begint vaak met een grapje, maar daarna wordt het heavy voor beide partijen.”

Twee gesoigneerde dames dalen de trappen af. Renate Syswerda (49): „Het laatste debat werd gaandeweg wel een herhaling van zetten hoor. En erg benauwd daarbinnen.”

Miska van Dorth (49): „Eens. Hoewel: dat depressie ingedaalde agressie is, dat was nieuw voor mij.”

Het loopt tegen twaalven, ze houden het voor gezien.

Hebben de vriendinnen, juriste en kunsthistorica, vanavond nog meer nieuwe inzichten verworven?

Van Dorth: „Dat verhaal van Joep Dohmen, over levenskunst, dat was interessant. Maar ja, hoe je dat nou moet samenvatten?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden