Een naam is meer dan een naam

Voor Marokkaanse ouders is het lastig om een naam voor hun kind te kiezen. Moet het Mohammed worden of Jos? Fatima of Salsabila? En dan is het nog afwachten of het consulaat wel akkoord gaat.

Nederlandse moslims volstaan bij het geven van een naam aan hun kinderen niet met criterium 'mooi'. Deze keuze wordt nauwelijks door mode bepaald. In de gekozen namen kun je veel terug zien van de culturele achtergrond, religieuze ontwikkeling, mate van integratie, opvattingen over opvoeding en ambities die ouders voor hun kinderen koesteren. Soms kun je er ook uit opmaken of de ouders een bepaalde karakter bij hun kinderen proberen te stimuleren. Maar zij moeten het doen met de vele beperkingen die worden opgelegd door bijvoorbeeld de Nederlandse taal en de restrictie van autoriteiten van land van herkomst.

Tot de verwennerij, lees secundaire arbeidsvoorwaarden, van mijn werkgever behoort de lekkere warme soep die hij dagelijks voor ons klaar laat maken. Een hemels geschenk voor werkers die, zoals ik, vergeten hun boterhammen mee te nemen of geen zin hebben in de vroeg ochtend smeerwerk te verrichten. Het biedt ook andere voordelen. Het (ver)bindt de collega's aan de lunchtafel en geeft hen daar een werkelijk ontspannende familiale sfeer. Alleen zij die het halen van een frisse neus boven de familiale sfeer verkiezen, vermijden de lunchtafel. In beide gevallen wordt rsi en burn-out preventie nagestreefd.

Vanaf de eerste week van mei, de drieëndertigste van mijn vrouw's zwangerschap, doe ik echter niet meer mee aan het gezamenlijk eten en ga ook niet naar buiten. Mijn soep eet ik in mijn werkkamer. Een indicatie van stressvolle periodes: eten en tegelijkertijd doorwerken. Een bezorgde directeur stapte daarom bij mij binnen. De soep was al op. Verder trof hij op dat moment geen harde werker, maar vanuit de tweede verdieping naar het autoverkeer starende ogen en een in gedachte verzonken hoofd. De directeur heeft een grote intuïtie en had zodoende meteen door dat mijn afzondering niet aan stress lag. 'Hé, Momaatje, hoe is het?' vroeg hij glimlachend en zwaaiend met zijn belegde boterhammen, alsof hij onbewust toch voor lunchtafel wilde spelen. ,,Wat vind jij van Jos Ajouaou?'', vervolgde hij. ,,Vind jij dat niet mooi? Da's pas interculturalisatie.'' Ik draaide me om en keek hem even sprakeloos aan. Hij heet zelf Jos. Maar omdat hij mijn naam tot Momaatje verkleint noem ik hem ter vergelding Josje.

Hoe wist hij dat de naamgeving aan mijn kinderen gedurende deze periode mijn gedachte in gijzeling nam, vroeg ik me af. Niet alleen in de lunchpauzes, maar ook in de trein, op de fiets, overal.

De tijd begint te dringen en het wil niet vlotten met de naamkeuzen voor onze tweeling die eraan komt. De ervaring met ons driejarig zoontje Nassim dreigt zich nu te herhalen. De bevalling van zijn naam was moeilijker dan die van hem zelf. Mijn vrouw Loubna en ik konden pas tussen de weeën door, geïnspireerd door de lenteachtige dag, het uitzicht op de prachtige in harmonie bewegende bomen achter het ziekenhuis en de zacht waaiende wind, tot zo'n naam komen. Nassim betekent de ochtend- en avondbries. Loubna denkt er niet erg over na, maar zoekt de hele dag in de literatuur naar mogelijkheden. Koran, specifieke boeken over islamitische namen, romans en zelfs Duizend en één nacht. Elke avond doen wij elkaar verslag van onze bevindingen. Maar tot een compromis is het nog niet gekomen. De eisen zijn hoog.

Nu weet mijn directeur dat hij erg aan het provoceren was. 'Jos' voldoet op geen enkele manier aan onze criteria en past niet binnen de door ons vastgestelde kaders. Ons kind zo'n naam geven is een erg onorthodoxe stap, een teken van assimilatie die wij niet wensen. Wij willen beide dat iets van onze culturele (deel)identiteit en eigenheid terugkomt in de benaming van onze kinderen. Zelfs 'Jozef' of het islamitische Josef waar 'Jos' de afkorting van is kunnen wij niet in overweging nemen. Deze profeet en heilige wordt door sommige moslims beschouwd als een uitgesproken homoseksueel. Zij interpreteren zijn weerstand tegen de hartstochtelijke seksuele verzoeken van zijn baas's echtgenote als teken van homoseksuele geaardheid (Koran 12, 24). De eerste, sinds een paar jaar opgerichte, vereniging voor moslimhomoseksuelen in Nederland heet ook 'Josef'. Wij willen de associatie met deze lezing waar wij niet achter staan vermijden.

'Jos' deed mij in de eerste plaats denken aan 'Johannes', in het Arabisch 'Joehana'.

Deze associatie maakt hem minder gepast, niet alleen voor een moslim, maar zelfs voor een christen die moslims wil vertegenwoordigen. Vandaar dat de ex-premier van Irak Michael Juhana is omgedoopt in Tarik Aziz. 'Tarik Aziz' betekent helemaal niets' kopte een artikel van Rutger van der Hoeven (Trouw 9 mei). Hoe zo betekent niets? ,,Dat zeggen de arabisten. Het zijn gewone, lees betekenisloze, namen zoals Den Besten'', schrijft hij verder. Dan moeten deze arabisten zich maar eens laten bijscholen. Want het gaat hier wel degelijk om een weloverwogen overstap, naar een betekenisvolle naam.

Moslims zijn gevoelig voor niet alleen de betekenis van een naam, maar ook de associaties en connotaties die die naam oproept. Sla een woordenboek open en het eerste wat onder 'Tarik' staat is: 'iemand die bij de deur aanklopt'. Tarik Aziz deed niets anders dan bij iedereen aankloppen om het beleid van Saddam te verdedigen. Tot aan paus Johannes Paulus de Tweede toe. Het stamwerkwoord Taraka betekent 'slaan met een hamer' oftewel mitraka. Was hij niet jarenlang de rubberhamer in handen van Saddam? Het uit dezelfde stam afkomstige werkwoord atraka betekent 'zwijgen'. Het is bekend dat de christen Tarik, ondanks zijn formeel hoge positie, niets had te vertellen in zijn regering. Tarik is ook de naam van de Berberse Marokkaan onder wiens leiding de islamitische verovering van zuidelijk Spanje Andalusië heeft plaatsgevonden. Naar hem is Gibraltar oftewel Jabal Tarik genoemd. De islam regeerde ruim zes eeuwen over Andalusië. Zou Saddam ook niet zo'n geweldige prestatie voor ogen hebben gehad toen hij Koeweit binnenviel? Kortom, alles duidt erop dat niet Michael Joehana de naam Tarik Aziz heeft bedacht zoals Van der Hoeven schrijft, maar Saddam Hoessein zelf. Het accepteren van zoiets als een naam valt in het niets in vergelijking met andere bevelen waarmee Saddam de gehoorzaamheid van zijn vertrouwelingen op de proef stelde. Zoals het vermoorden en mishandelen van de eigen familieleden.

En wat betekent 'Aziz'? Om te beginnen, is Aziz samen met het lidwoord 'Al' de negende van de negenennegentig schone namen van Allah. Op nummer acht staat Moehaimin, en de nummers tien en elf zijn goed voor Jabbar en Motakabir. Alledrie deze namen verwijzen naar het dominante en overheersende karakter van God. Al Aziz is ook de Koranische bijnaam voor Farao (12, 29) en later ook voor de profeet Jozef toen hij door diezelfde Farao tot minister is gepromoveerd (12, 77). Was Saddam niet een soort Farao, in de islamitische traditie een aanduiding voor tiran of dictator? Is Tarik Aziz niet door hem voor het ministerschap opgevoerd?

De kracht en de ernst van de naam Aziz gaan in het Nederlands helaas verloren. Die kracht ligt in een Arabische medeklinker vóór de A die in het Nederlands niet uitspreekbaar is. Er zijn vele Arabische namen met zo'n medeklinker waarvan betekenis bij de Latijnse weergave sneuvelt. Zoals Ali, Abdullah, Amidou, Antar, Allal, Iyad en nog tientallen andere, waaronder prachtige woorden. Veel dragers van deze namen wennen aan die verloren inhoud, maar voor sommigen wordt het onverdraaglijk. Zoals voor mijn vriend Aladin. Zijn Nederlandse collega's noemen hem nogal 'Ala'. Wat overeen komt met Allah. Dat bracht hem als gelovige in gewetensproblemen. Via de rechter slaagde hij erin naamsverandering af te dwingen. Hij vond het wel belangrijk om in de buurt van Allah te blijven en heet sinds kort Mohammed. Soortgelijke vervelende ervaringen willen we onze kinderen besparen. Vandaar dat deze namen bij ons geen kans maken.

Een ander criterium, en daar letten ook autochtone Nederlanders op, is de kans op afkortingen. Maar bij ons leeft ook nog de angst dat die afkorting een totale andere betekenis dan de originele naam met zich meebrengt. Voor een dochter wilde ik altijd de naam Salsabila reserveren. Het verwijst naar paradijselijke rivieren met de beelden die erbij horen. Het klinkt als een symfonie. Mijn vrouw keurt het af omdat zij niets met dans heeft en helemaal niets met de salsa.

Voor mijn part keur ik alle namen af die naar een min of meer intense godsdienstigheid verwijzen, zoals dat geldt voor de namen die in de Koran of in de Bijbel voorkomen. Veel moslims echter, ook de tweede en derde generatie willen nu juist de islamitische identiteit van hun kinderen veilig stellen door die identiteit in een passende religieuze namen te gieten, zoals Mohammed, Mustafa, Ibrahim, Aïcha of Fatima. Maar ik vind zo'n identiteit helemaal niet zo belangrijk, zeker als het ten koste gaat van andere deelidentiteiten. Nee, ik kies liever voor een algemene, zeg maar gerust humanistische, invalshoek in mijn opvoeding en dus ook naamgeving. Ik zal mijn kinderen niets opdringen, ook op religieus gebied niet.

Een nadeel van bovengenoemde religieuze namen is in mijn ogen ook dat ze een te allochtone indruk maken. In mijn studententijd experimenteerde ik met een alternatief voor mijn ook nog eens inflatoire naam Mohamed. Ik gaf me uit voor 'Sbisban', een volkspersonage (een soort Don Quichotte) uit de Tunesische literatuur die ik gedrukt op een nationale postzegel aantrof. Dat sloeg er aan. Maar daar ben ik na zes maanden van teruggekomen. Ik ben trots op mijn naam. Ik merk wel dat ik vooral in het eerste telefonische of schriftelijke contact met zakelijke partners erg aarzel of ik mijn voornaam al dan niet moet gebruiken. Ik weet namelijk niet welke associaties Mohamed (klemtoon op de M, niet op de O) bij mijn gesprekspartner oproepen.

Wij verwachten een jongen en een meisje. Dat maakt de zaak nog complexer. Ik schreef hierboven dat Loubna en ik nog geen compromis hebben kunnen sluiten. Dat is niet helemaal waar. Wij hebben van het verloop van de kabinetsformatie geleerd dat je niet eeuwig moet blijven ouwehoeren. Ons principeakkoord ligt klaar. Het meisje wordt 'Jinaan', het jongetje 'Siraadj' wat staat voor licht of verlichting. Siraadj voldoet naar mijn smaak aan de richtlijn in Hooglied 1: ,,Uw zalfolie geurt verrukkelijk; nog heerlijker is de klank van uw naam. Daarom houden zoveel jonge meisjes van u''. Met de keuze voor Jinaan, meervoud van tuin of paradijs, hopen we op een meisje dat goed zal zorgen voor het milieu. De naam staat symbool voor leven en geven. Dat kan ze niet alleen. Daar heeft ze licht voor nodig. Siraadj dus, letterlijk 'lantaarn'. De bries van Nassim zal zorgen voor blijvende beweging.

Helemaal gemakkelijk was de keuze voor 'Jinaan' voor mij als vader niet. Deze naam heeft een romantische om niet te zeggen een erotische bijklank. In Jinaan kun je de wijngaarden, de tros bloemen, de narcis, de lelies, de gazellen en hinden, de rijpe vijgen en de bloeiende druivenstruiken, de honing en melk, de nardusplanten, de waterputten, de kalmoes en saffraan en nog meer van zulke dingen waar Salomo zo dol op is, vinden (Hooglied). Maar goed, ik moet mijn jaloerse gevoelens maar leren beheersen. Bovendien is zij uiteindelijk van iemand anders.

Autochtone Nederlandse ouders hebben het veel makkelijker. Voor dit artikel vroeg ik tientallen van hen naar de overwegingen waarop zij de keuze voor de namen van hun kinderen hadden gebaseerd. In de meeste gevallen was het antwoord 'het klinkt mooi', 'ik vind het leuk' of 'ik heb ze naar iemand vernoemd'. Dat iemand rekening had gehouden met de al dan niet diepere betekenis, associatie of connotatie kwam in het geheel niet voor. Wel makkelijk maar toch een beetje saai vind ik dat.

In ieder geval makkelijker dan deze jonge vader het heeft gehad. Hij schreef mij anoniem per e-mail het volgende: ,,Beste Ajouaou. Ik ben moslim vanuit Oeganda en wilde graag mijn zoon de namen Ibn Katheer bin Mahmoud geven. De administratie hier in (stad in de provincie Utrecht) heeft het verwijderd, en gezegd dat 'Ibn' en 'bin' niet toegelaten kan worden. Ik denk dat dit niet alleen een beperking in de religie is, maar ook een beperking in de persoonlijkheden. Waar kon ik dit besluit aanvechten? Musa (Mozes. Red)'. Deze mail dateert van kort na 11 september 2002 toen Bin Laden wereldnieuws was geworden. Ibn Katheer is een beroemde moslim 'kerkvader' en koran exegeet.

Ik vroeg een praktiserende moslima hoe de naam van haar zesjarige dochter Aïcha tot stand was gekomen. ,,Eigenlijk vond ik deze naam helemaal niet mooi. Maar wij waren heel lang op zoek en toen droomde ik er van. In ons geloof is dat een bevel van Allah. Zodoende hebben wij haar Aïcha genoemd. En ik kan je vertellen, dit komt vaak voor'', zei ze. Aïcha is de jongste vrouw van de profeet Mohammed en hij is door het VVD kamerlid Hirsi Ali voor 'pervers' uitgemaakt.

Zelfs als ons principeakkoord definitief is, moet u niet denken dat wij er uit zijn. Het woord is dan aan de Marokkaanse autoriteiten. Het is de vraag zij of die namen wel accepteren. Sinds een paar jaar hebben zij de naamkeuze sterk beperkt, tot woede van veel Marokkanen. Zelfs namen als Adam en Sara behoren niet tot de mogelijkheden. Kinderen die zulke 'illegale' namen dragen worden niet tot het bevolkingsregister opgenomen en worden dus indirect onwettig verklaard.

Onze kinderen zijn wel wettig. Hebben we zelf verwekt. Wij zullen hun hoe dan ook de namen geven die wij willen en dan daarna maar hopen dat we hier geen ruzie wordt met het Marokkaanse consulaat over krijgen. Ondertussen constateerde de gynaecoloog dat de kinderen goed ingedaald zijn. Ze kunnen ieder moment komen. Tijd voor mij om de laatste klusjes af te maken. Ik ga boren voor de hemeltjes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden