Een museum om Amerika beter te maken

slavernijverleden | De directeur van het Afro-Amerikaanse museum in Washington D.C. was even in Nederland. Zijn museum is tot juni uitverkocht. 'Wij hebben de gewildste toegangskaarten van het hele land.'

In de jarenlange aanloop naar de opening van het Nationale Museum voor Afro -Amerikaanse Geschiedenis en Cultuur in Washington hield directeur Lonnie Bunch diverse enquêtes onder duizenden Amerikanen van allerlei kleuren. "Wat zouden wij juist wel of juist niet moeten vertellen?", legde Bunch hen voor. De aimabele historicus is twee dagen in Nederland voor de conferentie 'Gedeelde Geschiedenis' over het slavernijverleden in het Tropenmuseum in Amsterdam.


De antwoorden die Bunch kreeg, waren uiterst divers. Sommigen vinden slavernij maar een 'oud verhaal'. Anderen zeggen dat het zwarte burgers als slachtoffers neerzet, wat komende generaties beschadigt in plaats van emancipeert. Bunch: "Een derde mening is dat het te schaamtevol is. Of - nummer vier - juist té pijnlijk en daarom rassenhaat kan stimuleren. Een volgende groep wilde dat wij slavernij neerzetten als een holocaust die ons is aangedaan, anderen benadrukken dat je juist de mensen wier namen we hebben vergeten moet gedenken en eren."


In dat woud van meningen, waarin geen raciale scheiding viel te bespeuren, vond Bunch zijn conclusie: "Slavernij is de kern van het Amerikaanse verhaal. Wij moesten een balans vinden tussen onderzoek naar slavernij en de impact ervan op slaven en anderen."


Dat is blijkbaar gelukt want in het brandnieuwe gebouw - een ontwerp van de Brits-Ghanese architect Sir David Adjaye - loopt het sinds de opening storm voor de gratis toegangskaarten. "We hebben net 146.000 kaarten voor mei op de website geplaatst. Die waren binnen 2,5 uur weg. Dit zijn de snelst lopende tickets van de hele VS", zegt Bunch. Hij is vooral tevreden dat het publiek zo divers is: "Ik vind het heerlijk als mensen grenzen overschrijden. Je ziet bij ons oude blanken in gesprek gaan met zwarte leeftijdsgenoten. Wij trekken de meeste 70-plussers van alle musea in Washington D.C. Zij gaan op een persoonlijke pelgrimstocht, of zij willen het leven van hun ouders of grootouders bestuderen."


Onopgesmukte geschiedenis


Komen er ook racisten een kijkje nemen? "God ja. Al is het maar om kritiek uit te oefenen." Een vraag die Bunch vaak krijgt is of het museum bijdraagt aan verzoening en heling. "Nou en of", zegt hij vol overtuiging. "Musea boezemen vertrouwen in. Zij kunnen mensen bij de discussie betrekken. Er komen ook bezoekers naar het Smithsonian, waar wij onderdeel van zijn, die niet bijster geïnteresseerd zijn. Of die niet willen geloven hoe erg slavernij geweest is. Voor hen is ons museum de beste kans om feiten onder ogen te krijgen."


Wat is volgens de directeur dan de aantrekkingskracht van zijn museum? "Wij vertellen de onopgesmukte geschiedenis. Er zijn persoonlijke verhalen die je van ellende aan het huilen brengen maar er zijn ook verhalen die Amerikanen op hun best laten zien. In de strijd tegen slavernij werkten zwart en wit samen. Op die momenten blijkt onze kracht."


In het museum op de befaamde National Mall neemt slavernij een vijfde van de ruimte in. "We presenteren naast het macroplaatje individuele verhalen van de plantages. Op een derde niveau leggen we uit hoe alle aspecten van het Amerikaanse leven erdoor zijn gevormd: politiek, economie, buitenlands beleid, noem maar op."


Zo was de meerjarige oorlog van de VS tegen Mexico (1846-1848) volgens Bunch een geslaagde poging van slavenhouders om territorium uit te breiden. "Daartegen bestond in het Noorden veel verzet. Washington moest constant het evenwicht bewaren, ook bij toetreding van staten tot de VS. In 1820 kwam Missouri erbij, een slavenstaat. Als tegenwicht volgde dat jaar Maine, een vrije staat."


Witte afstammelingen van slavenhouders profiteren nu nog van de rijkdom die ondernemers, verzekeringsbedrijven en katoenhandelaars destijds over de ruggen van slaven vergaarden, geeft Bunch als voorbeeld. "Het hele concept zwart-wit kreeg pas in die tijd betekenis. Witte vrouwen werden op een voetstuk geplaatst, zwarte vrouwen werkten op het veld. Het huidige antwoord op de vraag: Wat is schoonheid? wordt nog steeds door dat verleden meebepaald." Bleek en graatmager is nog steeds de norm op de catwalk, wil hij maar zeggen.


Internationaal bedrijf


Bunch is in Nederland voor overleg over een internationaal museaal project. "Nederlanders hebben 800.000 Afrikanen naar de Nieuwe Wereld verscheept. Slavernij was een internationaal bedrijf. Wij willen daarom met meer musea gaan samenwerken over hoe wij in de toekomst de geschiedenis van slavernij gaan weergeven."


Amerika heeft het op internationaal gebied nooit zo goed gedaan, zegt Bunch cynisch. "Wij willen slavernij belichten vanuit verschillend perspectief vanuit diverse landen en culturen."


Tegelijkertijd was Bunch eregast op de conferentie 'Gedeelde Geschiedenis ' in het Tropenmuseum. Daar spraken wetenschappers, museummedewerkers en activisten over het slavernijverleden in Nederland en hoe de musea daarmee om zullen gaan. "De invulling is niet louter een zaak van Afro-Amerikanen en Nederlandse nakomelingen van slaven . Het is een geschiedenis die zwart én wit samen delen."


Nog zo'n facet van de politiek dat volgens Bunch mede gevormd is door de slavernij: de Amerikaanse opvattingen over vrijheid, veerkracht en optimisme. "Neem het denken over wat onze identiteit is. Wie was er 'een burger' die aanspraak kon maken op rechten? In de negentiende eeuw alleen maar de witte mannen. Van de Afro-Amerikaanse strijd om die definitie van burgerschap op te rekken, heeft iedereen geprofiteerd."


Iedereen mag nu stemmen, bedoelt hij. En in de jaren vijftig en zestig, leidde de zwarte beweging voor meer rechten ertoe dat ook de racistische immigratiestop voor Aziaten werd opgeheven. "De etnische diversiteit die Amerika nu kent, is te danken aan de zwarte strijd. En het burgerrechtenverhaal werd ook opgepakt door vrouwen, Amerikaanse Mexicanen en homo's."


Witte curatoren


De kreet van president Trump om Amerika weer 'Great' te maken, roept bij Afro-Amerikanen eerder weerstand dan enthousiasme op. "Het is hoog tijd dat feiten uit het verleden algemeen bekend raken", reageert Bunch. "De wereld waarin we leven kent altijd een context. Ik vind het een uitdaging om mensen te helpen zoeken naar nuances en ambiguïteit."


Dat blijkt ook uit zijn personeelsbeleid. Bunch komt naar Nederland met twee curatoren, die allebei wit zijn. Witte curatoren bij het Afro-Amerikaanse museum? "Het was een vrij dapper statement dat de directeur hiermee in het begin maakte", zegt een van hen, Nancy Bercaw, hierover. "Als je gemeenschappelijke geschiedenis wilt tonen, kun je dat het beste doen met een gemengde staf. Mijn witte collega, die ook hier is, en ik hebben ons hele leven aan bestuderen van slavernij gewijd . Natuurlijk is het tijd om wereldwijd meer zwarte curatoren aan te nemen. De expositie 'Slavernij en Vrijheid' heb ik trouwens met een zwarte collega samengesteld."


Het onderwijs over de slavernij is in de VS nog vrij beknopt, net zoals in Europa. "De vraag hoe je het wel moet vertellen, wordt genegeerd", concludeert Bercaw, oud-hoogleraar geschiedenis in Mississippi. "De minimale wijze waarop het nu gebeurt in lager en middelbaar onderwijs, met louter droge feiten, leidt ertoe dat we slaven niet als volwaardige mensen zien. Deze versimpeling roept beelden op van werk, of verzet. Niet van mensen die liefhadden, creatief waren, intelligent." Bercaw kijkt daarom uit naar de bijdrage van kunstenaars aan het project 'Gedeelde Geschiedenis'. "Ik hoop dat zij meer emoties inbrengen."


Directeur Bunch wil een onderwijsprogramma online ontwikkelen. "Het is een deel van mijn baan om het ongemak dat velen bij het onderwerp voelen te verzachten. Het moet gewoner worden, ons bij elkaar brengen." Hier in Amsterdam wil Bunch praten over de rol van musea daarbij: "Ons museum is een plek om Amerika beter te maken. Niet 'Great', zoals Trump zegt, maar beter."

Op de zolder van de VS liggen nu ook de spullen van het 'BLACKSONIAN'

Dr. Lonnie Bunch begon in 2003 als directeur van een nieuw te bouwen Afro-Amerikaans geschiedenismuseum met twee medewerkers. In september kwam president Obama het museum hoogstpersoonlijk openen. Inmiddels heeft de historicus 200 medewerkers en is zijn gebouw het populairste van het Smithsonian in de hoofdstad Washington D.C.. Het Smithsonian is een cluster van 19 musea en negen onderzoekscentra en heet ook wel de 'zolder van Amerika' omdat er zoveel bewaard wordt.


Omdat de naam van het nieuwe museum akelig uitgebreid is - afgekort heet het nog steeds NMAAHC - is het in de media omgedoopt tot Blacksonian. Het kwam er dankzij 162 miljoen dollar aan donaties, onder andere 21 miljoen van Oprah Winfrey.


Sinds de opening van het museum in september vorig jaar loopt het storm. Foto Getty Images

NEDERLANDse museumcluster wil missie verbreden

Sinds de samenvoeging van het Tropenmuseum, het Museum van Volkenkunde in Nijmegen en het Afrikamuseum in Berg en Dal, is er ook meer aandacht voor onderzoek naar hoe hun rijke collecties gepresenteerd kunnen worden in een moderne context in plaats van het oude koloniale perspectief waarmee 'uitheemse' kunst en cultuur aan het witte oog werden getoond.


De samenwerking van het Afro-Amerikaanse Museum van Geschiedenis en Cultuur met universiteiten en musea in Kaapstad, Dakar, Nantes en Liverpool heeft als doel een internationale geschiedenis van slavernij te vertellen. Uitgangspunt is dat slavernij de huidige wereld heeft gevormd, waar je ook woont. Het moet een reizende expositie opleveren waaraan elk land zijn eigen verhaal toevoegt. "Slavernij is geen lineair verhaal, maar vereist reflectie op hoe heden en verleden verbonden zijn", zegt curator Nancy Bercaw van het 'Blacksonian'.


"Het is een moeilijk thema", vervolgt Wayne Modest, die voor de drie gefuseerde musea het onderzoekscentrum leidt dat de collecties anders wil benaderen, en sinds kort bijzonder hoogleraar aan de Vrije Universiteit is. Zijn streven is dat ook het Nederlandse museumcluster gaat participeren in de rondreizende wereldexpositie.


"Denk aan de heftige emoties die Zwarte Piet en de documentaire van Sunny Bergman 'Wit is ook een kleur' teweegbrengen. Dat bevestigt dat ook wij Nederlanders worstelen met de erfenis van slavernij en kolonialisme. Hoe schrijven we geschiedenis? Welke helden hebben wij? Welk perspectief gebruik je? Wat onderwijzen we?"


Het Tropenmuseum dat de conferentie over 'Gedeelde Geschiedenis' plaats bood, was bij uitstek een koloniaal museum. Inmiddels is de missie veranderd naar: wereldburgerschap stimuleren. De komende jaren gaan alle permanente tentoonstellingen stuk voor stuk op de schop, vertelt Modest. "Relevante vragen zijn hoe we welke objecten gaan presenteren. Slavernij is de geschiedenis van ons allemaal. Een museum is doorgaans een plek voor de elite. Dat willen wij veranderen in een plaats die iedereen verwelkomt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden