Een multifunctioneel achtervoegsel: -ie

210Na een opmerkelijke uitleg van de betekenis van 'dij' in 'proosdij' en 'abdij' tijdens een rondwandeling met een gids, vraag ik me af waar dit vandaan komt. Verwijst het achtervoegsel hier en in 'dwingelandij', 'hovaardij', 'koopvaardij' en 'voogdij' naar hetzelfde?

De oorsprong is het Franse achtervoegsel -ie als in chancellerie ('kanselarij'). Dat werd in ouder Nederlands geschreven als 'ij'; de uitspraak is veranderd van /ie/ in /ei/. Terzijde: dat dit -ie aanvankelijk uit twee lettergrepen bestond, valt nog te horen in bijvoorbeeld Turk-ije.

De uitgang -ie werd niet alleen met de rest van een Frans woord overgenomen, maar ook toegevoegd aan woorden die niet aan het Frans ontleend waren: boerderij, toverij enz.

Eenmaal vernederlandst ontwikkelde het achtervoegsel allerlei varianten, getuige woorden als slav-ernij, boer-derij, smulpap-erij, woest-enij.

Het kan aan een woord heel uiteenlopende betekenissen geven. Zo is ambtenarij een verzamelnaam en verwijzen abdij, boerderij en wasserij naar een bedrijf of vestigingsplaats.

Wat de woorden uit de vraag betreft: abdij (Middelnederlands o.a. abedie) komt van abbatia (Latijn). Proosdij, vroeger ook proostdij (o. a. 'ambt of woning van een proost', voorzitter van een kapittel van kanunniken) moet gevormd zijn naar het voorbeeld van abdij of voogdij. Dwingeland-ij en voogd-ij spreken voor zichzelf. Hovaardij 'hoogmoed' gaat terug op het verdwenen synoniem ho(o)vaart (van hoog + varen in de betekenis 'zich gedragen'). Over de verklaring van de d (in plaats van een t) in sommige van deze woorden zijn de geleerden het niet eens.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden