Een moskee en winkelen op zondag

Hoe kun je mee met 'de vooruitgang' en toch je christelijke dorpskarakter bewaren? Met die vraag worstelt Ede al een halve eeuw.

Heidevelden en heuvelbossen met de Oude Kerk als historisch baken. Wie vanaf de Hoge Veluwe Ede binnenrijdt, belandt in Ede-dorp. Maar wie arriveert vanaf de A12 in de Gelderse Vallei ziet anonieme hoogbouw, bedrijvenparken en een knalrode bioscoop in een geluidswal. Dit is Ede-stad. De vraag die de 70.000 inwoners al jaren bezighoudt, is dan ook: is Ede nou dorp of stad? Eronder schuilt een emotioneler debat. Ede groeit graag, maar wil daarbij het christelijke dorpskarakter behouden.

Deze keuze roept spanningen op, constateert historica Janny Bloembergen-Lukkes (57) uit Bennekom (gemeente Ede). Ze onderzocht de groeispurt van Ede, vooral Ede-stad, van 1945 tot 1995. Ondanks de komst van militairen, fabrieksarbeiders en forenzen bleef de zondagsrust er heilig. Bloembergen promoveert morgen in Wageningen op de naoorlogse moderniseringsgolf met Ede als casus. Sinds de bevrijding worstelde de Edese politiek, stelt ze, met de zelfgekozen vaart der volkeren.

Die worsteling is er nog altijd. Ede wil nu eenmaal groeien, stelt Bloembergen. "Het klassieke idee in de politiek was altijd: groei is goed, we moeten er economisch op vooruit. Daarover klonk geen twijfel." Tegelijk mochten nieuwe stadsvoorzieningen de christelijke levenssfeer zo min mogelijk aantasten. De bouw van christelijke scholen werd bevoordeeld. Sport mocht nog net, maar bioscopen, schouwburgen en zwembaden bleven lang verdacht.

"Defensie en de kunstzijdefabriek Enka brachten Ede zijn culturele voorzieningen, niet de gemeente", vertelt Bloembergen. "Cultureel centrum De Reehorst was voor Enka-arbeiders. Er was een jazzband, nota bene." Toen de gemeente zich gedwongen zag voor een miljoen gulden De Reehorst te kopen, werd het verpacht onder strikte voorwaarden: geen licht vermaak. "De gemeente heeft De Reehorst laten omvormen tot een nationaal congrescentrum. Met succes."

Koopzondag

De strijd om Edes christelijke karakter draait dezer dagen om de koopzondag. De christelijke partijen hebben niet langer een raadsmeerderheid. CDA en ChristenUnie vormen een coalitie met PvdA, D66 en Gemeentebelangen. In 2015 houdt Ede een koopzondagreferendum. Het debat ontbrandt al. Nu de Enka is gesloten, verandert de monumentale fabriekshal in 'De Fietser'. Dit geplande rijwielbelevingscentrum mag op zondagen openen mét beperkte detailhandel, besloot de raad vorige week. SGP en CU stemden tegen. Maar het hek is van de dam. Nu willen sommige winkelketens ook open.

Breunis van de Weerd (52) ziet deze ontwikkeling met lede ogen aan. In zijn arbeiderswoning aan een dorps heuvelstraatje, vertelt deze autochtone Edenaar liefdevol over de typisch Edese rust op zondag als hij de hond uitlaat, 's ochtends vroeg voor de kerkgang. Zo rustig is 'Ee' 's zondags altijd geweest. "Met het besluit over De Fietser is een wissel omgezet", verzucht hij. "Ik ben daar verdrietig over, als christen en als Edenaar. Met dit besluit zet je de deur voor koopzondagen op een kier."

Maar VVD-raadslid Alexander Vos de Wael (70) ziet die ontwikkeling juist als onvermijdelijk. De oud-directeur van een Zuid-Hollands drinkwaterbedrijf streek ooit met zijn gezin vanuit Delft neer in het Edese dorp Bennekom. "Ik wil de zondag in Ede bespreekbaar maken", zegt hij. Bouwplannen voor De Fietser en het World Food Center nabij het NS-station zullen ertoe leiden dat Ede een echte stad wordt, zegt De Wael. "Je haalt de wereld hierheen. Ede moet mee in de vaart der volkeren."

Vele naoorlogse jaren wisten de invloedrijke partijen CHU en ARP, later het CDA, Ede behoedzaam te laten groeien. Hun ambitieuze groeiagenda ging gepaard met voorzichtige sociaal-culturele keuzes, zoals bij De Reehorst. De SGP zou veel kunnen tegenhouden, maar mocht niet meebesturen. Dat wilde die partij ook niet echt, merkte Bloembergen. "Ede was nooit volledig orthodox. Maar CHU en ARP wilden de orthodoxe kiezer niet verliezen aan de SGP en profileerden zich dus christelijker."

Bloembergen stuitte op een paradox. Stedelijk Ede bleef wel kerkelijk. Het dorp werd een stad via professionele cityvorming met vierbaanswegen, hoogbouw en, als icoon, het futuristische raadhuis van architect Bakema. Verzekeraar Victoria Vesta kwam naar Ede, net als de moderne Randstadforens. Die liet er zijn woondroom uitkomen: een betaalbaar huis met tuin.

Import

Ook gelovigen, reformatorisch en evangelisch, stroomden toe, aangetrokken door christelijke voorzieningen. Symbool hiervoor staat de nieuwbouwkerk van de Gereformeerde Gemeenten, een uiterst orthodox kerkverband dat sinds tien jaar weer in Ede actief is. Het grote godshuis staat in de weilanden aan een invalsweg vanuit het landbouwgebied boven Ede.

Historica Bloembergen constateert dat het autochtone gemeentebestuur geleidelijk de grip verloor op de verstedelijking in christelijke sfeer. De import liet zich steeds steviger gelden in de politiek. Alleen de SGP bleef autochtoon, maar die staat historisch gezien buitenspel.

Breunis van de Weerd weet er alles van als enige volwaardige naoorlogse SGP-wethouder (2010-2014). De SGP werd dit jaar met een zetel winst voor het eerst Edes grootste partij, maar belandde niettemin in de oppositie. Eerder moesten de SGP en 'importpartij' ChristenUnie zich al eens neerleggen bij de komst van een crematorium. De bouw van een moskee kon de SGP evenmin tegenhouden. En nu wankelt de zondagsrust. Van de Weerd strijdt voor het behoud ervan. "Ede moet zich niet spiegelen aan steden als Amsterdam, maar zich ontwikkelen op een manier die bij Ede past. En Ede is in hoge mate kerkelijk."

Toch vreest hij dat de zondagsrust ooit zal sneuvelen. Meehelpen daaraan zal Van de Weerd nooit doen, ook niet vanuit zijn oer-Edese opvoeding. "Mijn vader zou vroeger nooit toestemming hebben gegeven om bij de Enka te gaan werken. Die fabriek draaide ook op zondag. Het is niet voor niets dat Enka jaren met een eigen busdienst arbeiders vanuit andere streken haalde."

Bloembergen vermoedt, gezien de historie, dat Ede worstelend overstag zal gaan en de winkels op zondag zal laten opengaan. Vos de Wael van de VVD zou het toejuichen. "We moeten met wederzijds respect met elkaar omgaan. Dat betekent ook dat je elkaar niets oplegt."

Van de Weerd waarschuwt juist voor een nieuwe tweedeling. "We moeten nieuwe tegenstellingen voorkomen."

Meer variatie in Ede

Ede is een Veluwse plaats (70.000 inwoners) in een gelijknamige gemeente (110.000 inwoners) die ligt op de grens van de hoge bos- en heidegebieden en de lage, ooit zompige, Gelderse Vallei. Zeer vroeg kreeg Ede een station (1845) en een snelweg (1965).

De centrale ligging van Ede bracht dit dorp kazernes (vanaf 1906) en fabrieken (1919) en daarmee inwoners die niet protestant waren. Ooit was de dorpsbevolking bijna helemaal Nederlands hervormd; veel Edenaren behoorden tot de conservatieve vleugel.

In 2014 kent Ede een rijke variatie aan protestantse kerkgenootschappen, van zeer vrijzinnige tot exotisch orthodoxe, waarover de lokale schrijver Jan Siebelink verhaalt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden