Een moratorium op het ritme van de tijd

Vandaag over een week is het zover: de totale zonsverduistering over een breedte van honderd kilometer in Europa op nog geen dag rijden vanuit Nederland. Iedereen is op de hoogte. Boeken over de verduistering zijn niet aan te slepen en astrologische doemscenario's vinden gretig aftrek in alternatieve kring. Het wordt de grootste volksverhuizing in twee dagen uit de Europese geschiedenis. Waarin schuilt de aantrekkingskracht van de verduistering?

Meteoroloog en auteur van het boek Zonsverduistering de eclips van 11 augustus 1999 Jacob Kuiper kent het mysterie. ,,Als je een totale zonsverduistering meemaakt, kom je in contact met dingen die verder reiken dan het dagelijkse. Ik vond het verbluffend om te zien dat zelfs leken, mensen die niets van sterrenkunde afweten en min of meer toevallig met de verduistering in aanraking kwamen, dezelfde emoties vertoonden als ik. Je geeft je volkomen over aan wat je overkomt. Het ego verschuift naar de achtergrond, het is een universeel moment. Sommige mensen huilen spontaan, anderen staan volkomen perplex.

Ik had het gevoel dat ik op een ruimteschip zat met rondom een roze-oranje schemering en boven mij het pikzwart van het universum. De zon is zwarter dan zwart. Het gevoel is zo intens, je wilt het vasthouden, maar je kunt het niet. Het gordijn gaat na een aantal seconden in eéé keer weer open. Je gaat opnieuw op reis om het nogmaals mee te maken.''

Sinds zijn boek in de Libris-top tien staat, is Jacob Kuiper de trots van zijn werkgever, het KNMI. Na de eerste oplage van 16 000 exemplaren in april, volgden reeds twee herdrukken en ziet het ernaar uit dat zelfs de 48 000 boeken die nu verschenen zijn de vraag niet kunnen stillen. Kuipers missie is daarmee vervuld. Hij zag het als zijn opdracht zoveel mogelijk mensen op de hoogte te stellen van een natuurverschijnsel dat hem eerder zó geraakt had. Nu de eclips zo dichtbij verschijnt, mogen de Nederlanders een zo zeldzaam verschijnsel niet missen. 99 procent van de bevolking weet namelijk niet wat het met je kan doen.

Zelf kreeg Kuiper de kriebels na de verhalen van een oud-collega over de totale zonsverduistering van 1961 in Griekenland. Zelf had hij al meerdere gedeeltelijke verduisteringen meegemaakt, maar die zouden onvergelijkbaar zijn met het moment dat het licht echt uit gaat. ,,In februari 1998'', zei de oud-collega, ,,ga jij mee naar Curaçao.''

Kuiper plande zijn reis zo dat hij tien dagen van tevoren ter plaatse was. Hij wilde weten wat er in de dagen voor de verduistering onder de mensen zou spelen: leeft er nog angst onder de plaatselijke bevolking? Hoe reageren de autoriteiten? De meeste Nederlanders arriveerden een week later. Tot zijn verbazing trof Kuiper nog een oud-collega van het KNMI, Harry Otten en zijn vrouw. Otten had tijdens zijn huwelijksreis naar Kenia in 1973 aan de grond genageld gestaan tijdens een totale zonsverduistering. Het was het allermooiste natuurverschijnsel dat hij ooit had meegemaakt. In 1991 was hij afgereisd naar Mexico, maar miste daar de verduistering omdat hij de afstand naar de beste plek in kilometers in plaats van in miles had gerekend.

Deze keer stond niets een ervaring in de weg. Op 26 februari ondergingen de heren de eclips. Onmiddelijk besloot Kuiper, samen met Otten, een boek te schrijven dat vooruitblikte naar de verduistering in Europa. Omdat de totale eclips over een groot aantal vakantielanden zou vallen, besloten ze de ANWB in te schakelen. Die reageerde enthousiast op het idee, maar was huiverig om er geld in te steken. Kuiper en Otten waren begrepen echter dat de eclips een zomer-hype zou worden en staken hun eigen geld in het boek. De ANWB leverde adressen van campings en een goede kaart van de zone waar de eclips totaal zal zijn. Niemand, behalve Otten en Kuiper, verwachtte dat het boek zo zou aanslaan.

Dries Langeveld, hoofdredacteur van bres, het tijdschrift over keerpunten in mens en cultuur, adviseert om woensdag 11 augustus in alle vroegte op pad te gaan. De drukte zal erger zijn dan op een zomerse zondag in Zandvoort, en wie te laat vertrekt raakt zal klem raken tussen de touringcars. Een diepgaande ervaring van het natuurverschijnsel is dan uitgesloten.

Zelf hoopt Langeveld een wonder te ervaren. Niet zozeer een tastbaar, aantoonbaar verschijnsel, maar een 'klik van onherroepelijkheid', een helder besef dat je aan een groter geheel deelneemt, dat zich onomkeerbaar ontwikkelt.

Als astroloog houdt Langeveld zich vooral bezig met de invloed van ritmes in het menselijk bestaan, zoals dag en nacht, seizoenen en planeetstanden. De zonsverduistering is onderdeel van een langdurige cyclus van de planeten; een 'moratorium' in het ritme van jaren.

Paul Wouters, directeur van de Internationale School voor Wijsbegeerte vertelt: ,,ook de moderne mens wordt overvallen door ontzag voor de natuur, ondanks het feit dat de zonsverduistering volkomen verklaard is en tot op de minuut berekend. Er vindt eigenlijk een hertovering van het wereldbeeld plaats, na de wetenschapelijke onttovering van de Verlichting.'' Wouters, die zelf de verduistering niet wilde missen, heeft een cursus rond de eclips georganiseerd: Verwondering en ontroering. ,,Ook zonder dat je er mystiek over doet, kun je je afvragen wat mensen bezielt.''

,,Voor mij is zonder meer de motivatie geweest dat ik wilde ontsnappen aan het vluchtige'', vertelt Jacob Kuiper. ,,Als kind al ben ik daarvoor de natuur ingedoken. De verhalen over de ruimtevaart, de reizen naar de maan, maakten een enorme indruk op me. Ik schreef alles op. Met mijn telescoop kon ik de ring rond Saturnus zien en de kraters op de maan. Op school hield ik een spreekbeurt over de sterrenhemel, die ik later nog een keer mocht herhalen. Ik wilde toen al delen wat ik er zo mooi aan vond. Ze noemden me de 'sterrenman'.''

Morgen vertrekt Kuiper richting Luxemburg. Hij neemt zijn ouders van 80 en 82 jaar oud mee. Maar eigenlijk vindt hij het een beetje jammer de verduistering in Nederland te missen. Bij een dik wolkendek zal het hier namelijk ook zo duister als de nacht worden. Dat zal volgens Kuiper een unieke sfeer geven. In een oude Opregte Steenwijker Courant vond hij een sfeerbeschijving van de weliswaar gedeeltelijke, maar toch heel behoorlijke verduistering van 1912. In het 'weekpraatje' schrijft de journalist: ,,...Bovendien is het, of we door de gemeenschappelijkheid der emotie, een sterkere verwantschap gevoelen met andere menschen... Dit doet ons de stijfe deftigheid, die vooral ons, Hollanders, eigen is, afleggen... Bij de zonsverduistering in de vorige week hebben we het toch allemaal ondervonden. Menschen die elkaar anders niet aan zouden kijken, maakten een praatje, leenden mekaar hun beroet glaasje, lachten over aardigheden en diepzinnigden over de geleerdheid van omwenteling van maan en zon... saam uit dezelfde sleur van het dagelijksch leven getrokken te zijn door eenzelfde aandacht voor bijzonder gebeuren.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden