Daarom dit boek

‘Een Mondriaan raakt je, zoals de natuur je kan raken’

Beeld ANP

Sinds zijn tienertijd is kunsthistoricus Marcel van Ool (1970) gefascineerd door de houding van Mondriaan tot de natuur.

Probeer zelf maar eens om met horizontale en verticale strepen iets op papier te zetten dat een spanning in zich heeft en toch in evenwicht is. En dan moet je daar ook nog eens kleurvlakken in aanbrengen.

Het is zo waanzinnig lastig: de lijnen en kleuren vallen of dood of er is geen verband. Thuis heb ik eindeloos geoefend, maar bakte er helemaal niets van. Ik kreeg nog meer bewondering voor Mondriaan. Hij was er een meester in om vanuit zijn intuïtie harmonie op het doek te krijgen. Je voelt het, een kriebel.

Er zijn mensen die veel meer kennis hebben van Mondriaan dan ik. Voor die collega’s heb ik veel respect, maar hun studies zijn niet zelden moeilijk en heel dik. Ik ben pretentieus genoeg om te zeggen dat mijn boek geen kluif is en toch diep tot de materie doordringt.

Merkwaardig

Ik schrijf over de houding van Mondriaan tot de natuur. Sinds mijn tienertijd houdt dat me bezig. Destijds las ik dat hij de natuur en de kleur groen halverwege zijn leven begon te haten. Ik vond dat zo merkwaardig.

Pak hem beet de eerste dertig jaar van zijn kunstenaarschap was natuurschoon juist een inspiratiebron voor Mondriaan: de velden rond Winterswijk, het Brabantse platteland, het riviertje de Gein, Domburg met z’n zee en het strand.

Vanaf 1915 liet Mondriaan de natuur en de zichtbare realiteit steeds verder los. Wanneer hij een bloem schilderde, frustreerde het hem dat hij er niet in slaagde het leven van die bloem te verbeelden. Daarom wilde hij niet langer de werkelijkheid kopiëren. Realisme in de kunst leidde volgens Mondriaan slechts tot illusies.

Ik ben het daar niet mee eens, geniet ontzettend van een goed geschilderd landschap. Tegelijkertijd kan ik me wel indenken dat je als kunstenaar denkt: houd nou eens op met weer iets nabootsen. In plaats daarvan wilde Mondriaan iets zuivers uit zichzelf creëren, scheppen.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Beeld RV

Overweldigend

Het is zo knap dat iemand dit kan bedenken en vervolgens ook weet te realiseren. Als je zijn werk in het museum bekijkt, ontdek je dat het geen dode materie is, maar dat het leeft. Een Mondriaan raakt je. Het is hetzelfde gevoel als dat wat je in de bossen of de duinen kan overkomen, maar wat je maar zelden ondervindt bij het kijken naar afgebeelde natuur. Ik hoop dat ik dat heb kunnen overbrengen zonder daarin zweverig te worden.

Na het schrijven van dit boek snap ik beter wat ik als jongen las over Mondriaans aversie tegen de natuur: ze kan soms zo overweldigend zijn dat het afleidt als je iets uit jezelf wilt scheppen.

Het grappige is dat hij op een humoristische manier koketteerde met die weerzin. Bij een belangrijke verzamelaar die in hartje New York aan een groenstrook woonde, keek hij uit het raam en zei: Ik had geen idee dat je zo op het platteland woonde.

Wat ik heel bijzonder vind, is dat Mondriaan niet dacht: nu heb ik het gevonden en blijf ik dit de rest van mijn leven doen, maar steeds een stapje verder ging. Hij is niet binnen de kaders van zijn eigen theorie gebleven.

Je kunt in zijn eerste non-figuratieve kunst nog de natuur zien, maar op een gegeven moment houdt dat op. Zijn paalhoofden in zee bij Domburg werkte hij om tot plussen en minnen: alle natuur is verdwenen en er is alleen nog een intuïtief spel tussen verticale en horizontale lijnen.

Bij Mondriaan voel je dat alles raak en spatzuiver is. Het werk van zijn ‘nabootsers’ is te bedacht. Dan kun je nog wel zeggen dat het mooi is, maar dat is cadeaupapier of behang ook.

Marcel van Ool Mondriaan. Uit de natuur
Athenaeum - Polak & Van Gennep; 246 blz. € 24,99

Kunsthistoricus Marcel van Ool (1970) werkt bij Staatsbosbeheer, hij zette diverse kunstprojecten in de natuur op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden