Een milde pauselijke boodschap

In het Theologisch Elftal worden actuele kwesties aangesneden. Deze keer het pauselijke document Amoris Laetitia. Biedt dit pastorale ruimte?

Amoris Laetitia heet het pauselijke document dat vorige week verscheen. 'De vreugde van de liefde', betekent dat. Het verscheen naar aanleiding van twee bisschoppensynodes over dit onderwerp. Blijkbaar voelden de bisschoppen dat het wringt: de officiële kerkelijke leer (man en vrouw horen samen verenigd te zijn binnen het sacrament van het huwelijk) botst vaak schrijnend met de pluriforme praktijk van relaties en de vele echtscheidingen.

Moet de kerk die praktijken enkelzijdig veroordelen, of is er ruimte voor gebrokenheid en erkenning van andere samenlevingsvormen? Zoals te verwachten viel, verandert er niets aan de officiële kerkelijke doctrines over huwelijk en gezin. Wel valt de milde toon van het stuk op, dat een hoop pastorale ruimte openlaat. Twee theologen uit het theologisch elftal reageren.

Milde toon of niet, Alja Tollefsen heeft zich een dag lang groen en geel geërgerd. Tollefsen, Anglicaans priester in Markelo: "Mensen die na een scheiding hertrouwen mogen nog steeds niet ter communie. Mensen de communie ontzeggen, waar haal je als kerk toch de moed vandaan? Het al dan niet ontvangen van de communie wordt op die manier een methode om te straffen en daar is het niet voor bedoeld.

"Als priesters zijn wij aangesteld als middelaars en niet als politieagenten. Ik vind het mijn taak om te zorgen dat er eerbiedig met het sacrament wordt omgegaan, maar iemand het sacrament ontzeggen - dat is niet aan ons. Zelfs Judas, de verrader van Jezus, mocht aan het Laatste Avondmaal met Jezus 'de hand in de kelk dopen'.

"Ik ben in mijn leven nog nooit iemand tegengekomen die met genoegen in scheiding lag. Een scheiding is ook nooit echt een scheiding, want je blijft op allerlei manieren hoe dan ook met elkaar verbonden. En er is niemand die daar lekker van opknapt. Dan heb je juist alle steun nodig. En in die gebroken situatie ontzegt de kerk dan de communie aan mensen die er misschien wel het meest behoefte aan hebben. De kerk zou op dat moment haar armen om zulke mensen heen moeten slaan, zoals Jezus dat ook deed."

Mohamed Ajouaou, docent islam aan de Vrije Universiteit, blijft met heel wat minder ergernis achter. Hij ziet in het document vooral een belangrijke erkenning dat de pastorale praktijk ruimte biedt die de officiële leer niet heeft.

"Ik heb deze tekst met plezier gelezen. Het is een diep spirituele tekst, vol waardevolle inzichten. Gebruik je elkaar binnen een relatie, of geniet je van elkaar? De gelijkwaardigheid van man en vrouw wordt sterk benadrukt. Ik kom net van een congres in Istanbul waarin ik een workshop volgde over huiselijk geweld. Als mensen wat meer de principes van dit document zouden naleven zou de wereld er op dat punt een stuk beter uitzien."

Als moslim is Ajouaou er net als veel katholieken aan gewend dat leven als gelovige vaak betekent dat je opereert in de marge van de officiële leer.

"Ik kreeg een mail van iemand die me vroeg hoe ik aankeek tegen een huwelijk tussen een moslima en een katholieke man. Ze waren beiden gescheiden en wonen nu samen. Scheiden is geen probleem in de islam, maar volgens de klassieke regelgeving mag een moslimvrouw niet trouwen met een niet-moslim. In dit geval is zij echt een gelovige vrouw, maar het probleem is dat geen imam hun huwelijk wil inzegenen. Het gaat ze niet lukken om dit officieel voor elkaar te krijgen. Maar ze moeten toch verder en ik gun hen de zegen. Als dat niet lukt bij een imam, moeten ze zelf maar een ritueel ergens anders zoeken. Dat gebeurt heel veel. Mensen zoeken gewoon erkenning en bevestiging van hun manier van samenleven.

"Als je acuut iets nodig hebt moet je gewoon handelen en vervolgens geloven in jouw handelen. Je doet het immers naar eer en geweten? Ik heb geen behoefte om imams te beschuldigen die dergelijke relaties niet willen inzegenen.

"Gelovigen moeten zelf het initiatief nemen zonder goedkeuring af te wachten. En dat vind ik mooi aan dit document van de paus. Bepaalde dingen 'kunnen niet' volgens de leer, maar ze gebeuren wel. En nu geeft de paus daar erkenning aan: 'Oké, dan geef ik die ruimte alsnog'."

Toch blijft het apart: de geloofsleer als iets waar je omheen moet leven om het als gelovige te kunnen uithouden. In het document van de paus zit een krachtige sacramentele huwelijkstheologie. Dat is toch als het goed is niet een leer waar je als gelovige mee in je maag zit, maar juist een boodschap die je uitnodigt tot het goede leven?

Tollefsen: "Zeker. Ik ben ook helemaal niet voor echtscheiding. Maar je komt gewoon in situaties waarin geen andere oplossing is, hoe graag je dat ook wilt. Ik heb wel eens een situatie meegemaakt waarin een echtpaar het zo slecht had met elkaar dat ook de kinderen er zwaar psychisch onder leden. Koste wat kost bleven ze maar bij elkaar. Toen heb ik gezegd: 'Dit moet afgelopen zijn'. Dat vond ik wel degelijk lastig hoor, om eigenlijk op te roepen tegen een goddelijk gebod in te gaan. Maar als levens zo te gronde worden gericht dan kan dat volgens mij domweg niet de bedoeling zijn.

"De kop die Trouw boven het bericht over het pauselijke document plaatste vond ik ook hilarisch: 'Franciscus omarmt imperfecte gelovige'. Zitten er dan ook perfecte gelovigen in de kerk? Gelukkig maar dat de paus imperfecte gelovigen omarmt, dan is er in de kerk misschien ook nog plek voor jou en mij. We zijn allemaal onvolmaakt en tegelijk zijn we leerlingen van Jezus. Geloven gaat wat mij betreft om leerling zijn en om groeien. Dus akkoord, ik ben een imperfecte gelovige.

"Maar wat doe ik vervolgens om te groeien naar Gods beeld? Dáár moeten we als kerk mee bezig zijn en ons niet blindstaren op het perfecte plaatje en ermee verlegen zitten dat we daar van afwijken. Jezus staat niet pas aan de hemelpoort te wachten tot we zuiver en rein naar binnen gaan, nee, die is hier en nu als verlosser in ons gebroken leven aanwezig."

Ajouaou: "Anders dan in het christendom is in de islam de ideale werkelijkheid niet zozeer een weerspiegeling van Gods beeld, maar een uitdrukking van Gods wil. Als we het over het ideale plaatje hebben zeggen we: dat is Gods wil. Zo heeft God het bedoeld. Toch zie ik de paus ook zo redeneren: zo wil God het, maar we moeten er nuchter mee omgaan als de praktijk anders is.

"Al met al vind ik het document een fraai intellectueel en spiritueel stuk dat getuigt van een brede wijsheid die je behalve in het katholicisme ook in de islam of in seculier gedachtengoed kunt terugvinden. Je zou het eeuwige humanistische wijsheden kunnen noemen. Het bevat een kritiek op doorgeslagen individualisme. Een gezin is er niet voor de bevrediging van je eigen verlangens. De solidariteit van het gezin staat voor een bredere gemeenschap waarin mensen elkaar dragen. Daar gaat onze samenleving ook weer naar terug: de staat verwijst je voor je verzorging terug naar het gezin, naar het netwerk van relaties waarin je geplaatst bent.

"Veel moslimkinderen zijn ontspoord doordat hun ouders destijds dachten: 'O, hier in Nederland kun je de opvoeding wel aan de overheid uitbesteden'. Hopelijk beginnen ze nu te begrijpen dat het zo niet werkt. Nee, ik zeg het maar gewoon ouderwets: het gezin is de hoeksteen van de samenleving."

Citaten uit Amoris Laetitia

"Als Kerk moeten we nederig en realistisch zijn en erkennen dat de manier waarop we onze christelijke overtuigingen presenteren en hoe we anderen behandelen vaak heeft bijgedragen aan de huidige problematische situatie. Er is dus een gezonde dosis zelfkritiek nodig. De manier waarop we het huwelijk presenteren gebeurt vaak op zo'n manier dat haar betekenis van eenwording, haar roep om te groeien in liefde en haar ideaal van wederzijdse ondersteuning overschaduwd wordt door een vrijwel exclusieve nadruk op de taak van voortplanting."

"We hebben lang gedacht dat we gezinnen voldoende steun boden door eenvoudigweg leerstellige en ethische zaken te benadrukken, zonder mensen te bemoedigen zich open te stellen voor genade."

"We hebben ons vaak te defensief opgesteld en pastorale energie verspild door een decadente wereld te veroordelen zonder proactief manieren voor te stellen waarop mensen werkelijk geluk kunnen vinden. Veel mensen ervaren dat de boodschap van de kerk over huwelijk en gezin niet duidelijk de prediking en de houding van Jezus weerspiegelt. Jezus zelf verkondigde immers een veeleisend ideaal, maar onthield nooit zijn medeleven en nabijheid aan kwetsbare individuen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden