Een merkwaardig leeg boek

Je verwacht een verhaal over de diepere betekenis van het vliegen. Maar nee hoor.

Ongetwijfeld is het vliegtuig een van de grote verworvenheden van de moderne tijd, maar in de literatuur hoor je er toch weinig over. Natuurlijk, we hebben de jongensboeken van Biggles, van ex-vliegenier W.E. Johns, en Kuifje neemt als het zo uitkomt net zo makkelijk plaats achter het vliegtuigstuur als hij bergen beklimt en op de maan landt, maar voor de volwassen literatuur blijft het ware vliegen een geheim. Ik ken uit het blote hoofd alleen de boeken van de Franse vliegenier-schrijver De Saint-Exupéry die er echt over gaan. Je moet kennelijk vliegenier zijn geweest om er iets zinnigs over te zeggen.

In de avonturenroman 'Joe Speedboot' van Tommy Wieringa kwam ook een vliegenier voor. Een jongen die in zijn achtertuin een eigen vliegtuigje fabriekt en ermee boven Nederland vliegt. De man die voor deze avonturier model stond, de kunstenaar Joost Conijn, heeft nu zelf zijn ervaringen opgeschreven in 'Piloot van goed en kwaad', een titel met 'Schipper naast God'-achtige kantjes.

Ik las het boek door stom toeval tijdens een vlucht in een verkeersvliegtuig en een contrasterender omgeving kun je niet bedenken. De gedienstige hand van het cabinepersoneel, de kalmerende stem van de gezagvoerder, niets van dat al in 'Piloot van goed en kwaad'. Hier stuitert een uit hout en aluminium in elkaar geflanst brikje door de lucht, hotst over woestijnstrips en bestaat de menselijke conversatie uit gebarentaal met onwelwillende vluchtleiders. Joost Conijn vliegt met zijn zelfgemaakte vliegtuigje over half Afrika en beschrijft ons zijn avonturen onderweg.

Het begint karakteristiek. Geen woord wordt er vuil gemaakt aan de voorgeschiedenis, niks over de gedachten van de selfmade piloot, na een kort afscheid van zijn vrienden stijgt hij direct op: dit is een boek over vliegen. Dat is ook het merkwaardige eraan, je verwacht iets over de diepere betekenis van het vliegen, over het bijkomende zengevoel allicht, over psychologie en filosofie van de luchtreiziger, maar nee hoor. Conijn beschrijft wat hem onderweg overkomt; niet wat er in hem omgaat. Zeker, hij vertelt zo nu en dan dat hij bang is om neer te storten, dat hij zichzelf moet overwinnen om door te gaan, maar daar blijft het ook bij. Alle aandacht gaat uit naar de plaatsen waar hij steeds landt, want veel reikwijdte hebben zijn vluchten niet. Na een uur of drie, vier moet hij tanken, in steeds weer een ander moeizaam Afrikaans land, Mauritanië, Mali, Tsjaad, met steeds min of meer dezelfde problemen: hij heeft geen toestemming om te vliegen, het vliegtuigje voldoet niet aan de eisen, de papieren deugen niet. Dus moet hij geld betalen, wordt anderhalve dag in de bak gegooid, krijgt vrouwen aangeboden, slaapt in hangars. Daarmee is dit een rasechte avonturenroman, maar eentje zonder enige verdieping.

Van het Goed en Kwaad in de titel bespeurt de lezer dan ook zo goed als niets, of het moest zijn dat ze in het ene land makkelijker en vriendelijker zijn dan in het andere. Van ethisch, laat staan metafysisch besef is in dit boek geen enkele sprake. Dat geeft het een merkwaardige leegte en misschien is dat ook wel de bedoeling van de schrijvende piloot geweest: ons te confronteren met het luchtledige. Maar voor literatuur is dat toch niet genoeg.

Ergens schrijft hij: "Mijn gedachten hebben drie hoofden nodig." Misschien is dát het wel, zijn er te veel gedachten om weer te geven en heeft de auteur het zuchtend opgegeven. Het resultaat is een leeghoofdig avonturenboek. Wel rijk geïllustreerd trouwens, met foto's van halve vleugels, instrumentenpanelen, routekaarten en uitzichtjes op de savanne. Voor in het album thuis, zal ik maar zeggen.

Joost Conijn: Piloot van goed en kwaad. De Bezige Bij, Amsterdam; 224 blz, € 19,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden