Een menner die alleen willige paarden wil

'Europa heeft haar ziel verloren': een 'gepeperd essay' van de Duitse curiekardinaal Joseph Ratzinger over 'de zelfhaat van het avondland' (Trouw, 6 januari), over de afkalving van de spirituele tradities van het Westen en zijn alleen nog door economie en techniek geregeerde eenheid, roept nuancering en tegenspraak op. 'Wie haat wie nu eigenlijk?', vroeg de rk moraaltheoloog J.P. Wils (Trouw, 12 januari). Ook de filosoof R. Munnik deelt Ratzingers onheilstijding niet.

'Het Heilige Roomse Rijk was al wel sinds de late Middeleeuwen politiek uit elkaar aan het vallen, maar nu breekt ook het geestelijke kader af'', schreef kardinaal Ratzinger in Trouw. En: ,,Voor het eerst in de geschiedenis ontstaat de puur seculiere staat, gevestigd op rationaliteit en de wil van de burgers, die God zelf uitroepen tot een privézaak. Religie en geloof in God horen bij het gevoel, niet bij het verstand. God en zijn wil houden op in het openbaar relevant te zijn.''

Het mag zo zijn dat het moderne denken moeite heeft met de normativiteit van tradities als zodanig en daarmee ook met die van de kerk. Maar dit oordeel van Ratzinger doet geen recht aan de 'idee' van de Verlichting. Die idee is bondig geformuleerd door Immanuel Kant (1724-1804) als 'Denk zelf', waarbij diezelfde Kant zich wel degelijk bewust was van de beperkingen van de menselijke rede en allerminst de bedoeling had om God tot een privé- of gevoelszaak van het individu te reduceren.

Ratzinger vindt het onvoldoende de ondergang van het communistisch systeem alleen te duiden als een echec op economisch vlak. Juist in die duiding blijkt een wezenlijk probleem van de huidige tijd: dat ze die ondergang niet toeschrijft aan de mensenverachting en de 'verwoesting van de ziel' die dergelijke systemen karakteriseren. Dat betekent volgens Ratzinger dat in onze tijd ,,de morele en religieuze problematiek wordt verdrongen'' -Europa heeft haar christelijke, humanistische erfgoed grotendeels verkwanseld.

Samenvattend: Europa heeft haar ziel verloren, of is minstens hard bezig die te verliezen. Ratzinger suggereert dat dat is gebeurd toen ze modern is geworden, want ergens in zijn tekst gaat hij plotseling over van de term 'Europese cultuur' op de term 'de post-Europese wereld': ,,Met de zege van de post-Europese technisch-seculiere wereld heeft de Europese cultuur zijn eindpunt bereikt en is zij eigenlijk al verdwenen''.

Een dergelijk onbezield Europa is niet meer in staat om een antwoord te bieden op het appèl dat uitgaat van andere religies en waardesystemen. De islam biedt een acceptabele geestelijke basis die het oude Europa lijkt te hebben verloren en de grote religieuze tradities van Azië vormen een geestelijke kracht tegenover Europa, dat zijn fundamentele religieuze en ethische waarden ontkent. Tot zover de analyse van Ratzinger.

De gedachte dat Europa haar ziel verloren heeft, alsmede Ratzingers beroep op haar geestelijk erfgoed, veronderstelt dat Europa ooit een stevige geestelijke identiteit heeft gehad. Dat kan wel zijn, maar in welke zin bezat ze die? Europa heeft namelijk ook altijd een gebroken identiteit gehad, die gestalte kreeg door een aantal historische lotgevallen, die gekenmerkt werd door scheuringen met altijd politieke en culturele spanningen.

Hoe kan Ratzinger dan zo stellig spreken over die eenheid en identiteit? Ik vermoed dat achter zijn idee van 'Europa' als historisch-culturele grootheid een begrip werkzaam is, zeer verwant met de staatsopvatting van Plato. Die opvatting is weer afhankelijk van de wijze waarop Plato over de ziel dacht -ze is daar een afspiegeling van.

Plato stelt zich de ziel voor als een drieluik, dat hij in zijn dialoog Phaedrus verbeeldt als een menner met een tweespan. Het hoogste en edelste gedeelte van de ziel (de menner) schouwt de eeuwige waarheden. Het middelste gedeelte (het 'willige paard') bestaat uit de 'geestkracht'. Uiteindelijk is er het laagste gedeelte van de ziel (het onwillige paard) dat bestaat uit de ongeordende driften.

Een bezonnen, bezielde levensvoering bestaat erin dat de menner probeert met behulp van het willige paard het onwillige paard in de pas te laten lopen. Dat is een moeizame opgave, geeft Plato te weten. Dat beeld wordt in zekere zin gespiegeld in zijn staatsopvatting, waarin de rol van het hoogste gedeelte van de ziel wordt belichaamd door de staatsman-filosoof, wiens taak het is om de samenleving in te richten naar de idee Rechtvaardigheid. Toegepast op Europa betekent dat, dat ze bestaat uit een span van vele paarden die idealiter vanuit het geestelijke centrum (Rome) zou moeten worden ingericht of geïnspireerd naar de christelijke idee. Van daaruit is begrijpelijk dat Ratzinger de huidige periode beoordeelt als 'verwoesting van de ziel': de menner van weleer moet lijdzaam toezien hoe de seculiere staten zich als vele paarden aan het span hebben ontworsteld en een nieuwe eenheid aan het vormen zijn. Ze draven niet meer onder zijn bezielende leiding, maar lopen rond de voerbak van het economische belang. In dat opzicht heeft Europa dan inderdaad haar ziel verloren. Maar de vraag is of dat in ieder opzicht geldt. Volgens de encycliek Fides et Ratio is er geen exclusief rooms-katholieke filosofie. Plato's wijsbegeerte mag zich dan in christelijke kring een zeker gewoonterecht hebben verworven, zijn staatsleer is niet heilig. Waarom daaraan vasthouden?

Het is mij te makkelijk om te wijzen op het monopolie van techniek en commercie, op de gevaren van de biomedische technologie, op de geestelijke leegheid die de media over de massa uitstrooien, op de mensenverachting van de nazi- en Stalin-dictatuur, die hun tijd trouwens gehad hebben.

Natuurlijk zijn er in de huidige cultuur ontwikkelingen gaande die zorgen baren en een aantal daarvan deel ik met Ratzinger, maar zijn onheilstijding aangaande Europa deel ik niet. Europa is niet zozeer een cultuur die de morele problematiek verdringt, ze is vooral ook een cultuur die verwikkeld is in een proces van zelfreflectie waarin ze zichzelf afvraagt óf ze die problematiek aan het verdringen is. Maar een cultuur die zich met enige zorg afvraagt of ze nihilistisch is is het per definitie niet.

Het mag zo zijn dat ze in vergelijking met haar eigen christelijke verleden en met het religieuze zelfbewustzijn van de islam wat stilletjes afsteekt. Maar dat is niet vanzelfsprekend een uiting van religieuze onverschilligheid. Die 'schroom' zou mede een teken van door schade en schande verworven wijsheid kunnen zijn. En daarbij: Rome had zijn gruwelijk vermaak in de amfitheaters, het christelijk Europa had zijn kermisachtige werkelijke terechtstellingen, waarvan de huidige Chain Saw Massacre Movies maar verre afbeeldingen zijn, en uiteindelijk wordt van een burger uit de huidige westerse landen voor de deelname aan het maatschappelijk verkeer een intellectueel en moreel peil verlangd waarvan de heersers van het Heilige Rijk niet konden dromen.

Komt hier geen paradox aan het licht in het essay van Ratzinger? Hij meent dat Europa alleen een interreligieuze dialoog kan aangaan met, bijvoorbeeld, de islam, wanneer ze zelf over een religieuze identiteit beschikt. Hij concludeert daaruit dat ze momenteel communicatief vleugellam is. In principe is dat juist: wie zelf geen enkel standpunt heeft, is als gesprekspartner gediskwalificeerd. Maar een werkelijk gesprek (dus ook een interreligieuze dialoog) veronderstelt meer dan dat. Het veronderstelt bij de partners ook een anticipatie op het welslagen van dat gesprek, dat wil zeggen: een vertrouwen in de ander.

In hoeverre vertrouwt Ratzinger het huidige Europa? In hoeverre waardeert hij 'Europa' als gesprekspartner? Laten we hopen niet zoals een menner een onwillig paard als gesprekspartner aan zou merken. De manier waarop vanuit Rome is gereageerd op de bescheiden poging van bisschop Muskens om binnen het bisdom Breda het gesprek aan te gaan, doen het communicatief imago van Rome in ieder geval geen goed.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden