Een meedogenloze generaal

Welke Nederlanders hebben zo'n grote invloed gehad op de twintigste eeuw, dat na hen de wereld niet meer dezelfde was? Beroemd, berucht of onderschat, wie veroorzaakte een wending in onze levenswijze, markeerde een doorbraak in ons denken? Met het eind van de eeuw in zicht blikt Podium iedere dinsdag terug op invloedrijke landgenoten in de afgelopen honderd jaar.

Matty Verkamman

In het profvoetbal is Rinus Michels decennia lang een strenge, zelfs autoritair te noemen trainer geweest. Hij had de wind er onder bij de spelers. Voor Michels stond het resultaat altijd centraal. Dat hij als trainer van Ajax, Barcelona en het Nederlands elftal de zo buitengewoon creatieve steun van Johan Cruijff genoot, was voor de amusementswaarde van het spel leuk meegenomen, maar Michels was het toch altijd in de eerste plaats om het winnen te doen. In dat streven dacht hij eerder in rugnummers dan in mensen en dat was bepaald nieuw in Nederland.

Zijn optreden was onverstoorbaar en meedogenloos. Hij hield zijn spelers voor dat zij niet langer semi-profs konden zijn, maar zich tot echte beroepsvoetballers moesten ontwikkelen. In Nederland had geen trainer voor hem dat ooit zo stellig beweerd. Michels verwierf zich er bijnamen mee als 'De Sfinx' en 'De Bul'.

Pas tegen het einde van zijn lange loopbaan, kreeg hij voor de buitenwereld ook weer leuke trekjes. Hij had toen wel door dat de kadaverdiscipline die hij de Ajacieden van de jaren zestig oplegde, bij de generaties van de jaren tachtig en negentig op te veel weerstand stuitte.

In die laatste jaren was Marinus Jacobus Hendricus Michels ook af en toe een gezellige man, die gezegend bleek te zijn met een subtiele vorm van humor en eigenlijk meer van lachen dan van tucht en orde hield. In die periode van zijn mildheid, moest wellicht worden vastgesteld dat Michels eerder jaren aan een stuk een toneelstuk had opgevoerd.

Mensen die hem in de jaren veertig en vijftig als voetballer van Ajax hadden meegemaakt, herkenden aan het eind weer zijn ware aard. Zo keihard Michels de langste tijd als coach was, zo ongecompliceerd was hij als speler.

Mede omdat hij met zijn vrijmoedige levensstijl indertijd maar bitter weinig succes had bereikt, zal hij vanaf 1965 hebben besloten dat alleen op basis van een keiharde mentaliteit resultaten behaald konden worden.

Michels was als midvoor van Ajax en het Nederlands elftal een technisch weinig begaafde speler: kon goed koppen, gebruikte zijn sterke body, had ook een goed schot. Maar de jonge Rinus Michels hield toch vooral van lol maken. Hij kon zingen als de beste en dat deed hij bij Ajax onophoudelijk.

Graag zette hij de bloemetjes buiten. Dat vond bij Ajax vrijwel niemand een probleem, want het amateurtijdperk was nog lang niet voorbij. Het betekende wel dat de speler Michels op het hoogste niveau - het Nederlands elftal - niets bereikte. In 1950 mocht hij twee keer in Oranje meedoen, in 1954 nog eens drie keer. Het ging achtereenvolgens om nederlagen in louter uitwedstrijden tegen Zweden (4-1), Finland (4-1), België (4-0), Zweden (6-1) en Zwitserland (3-1). Vijf interlands gespeeld, vijf maal verloren, 21 goals tegen, 4 goals voor: midvoor Michels scoorde niet eenmaal.

Hoe succesrijk was hierentegen zijn loopbaan als coach. Dat hij trainer op het hoogste niveau werd, was min of meer toeval. Hij was opgeleid als gymnastiekleraar. In Amsterdam volgde hij een roeping door op de J. C. Ammanschool met dove kinderen te gaan werken. Dat werk was zijn lust en zijn leven. Enkele ouders van dove kinderen die Michels in die tijd mee maakten, zeiden later hem niet meer te herkennen toen hij de bullebak-resultaat-voetbaltrainer was. Op de Ammanschool moet Michels een warme leraar zijn geweest, bij Ajax werd voor hem gehuiverd door spelers die jarenlang de betrekkelijke vrijblijvendheid van het semi-profvoetbal hadden meegemaakt.

Michels kwam in februari 1965 bij Ajax als opvolger van de ontslagen Engelsman Vic Buckingham. Als trainer had hij slechts ervaring opgedaan bij de Amsterdamse amateurclub Jos. Toen hij bij Ajax begon, verkeerde de club in degradatiegevaar. Een jaar later was het eerste landskampioenschap onder zijn grimmige leiding al een feit.

Michels bracht Ajax in 1969 als eerste Nederlandse club in de (toen van AC Milan verloren) Europa Cup-finale. In 1971 wón zijn team de finale, van Panathinaikos. Toen koos de trainer van Ajax voor het grote geld en ruilde hij de Amsterdamse Watergraafsmeer in voor Barcelona.

Ajax werd onder Michels dus bedolven onder het succes. De medaille had echter ook een keerzijde, omdat Michels er dus voor gekozen had het semi-beroepsvoetbal te ruilen voor een keiharde, professionele aanpak. Hij gaf de spelers daadwerkelijk nummers, nóémde de spelers ook vaak bij hun nummer. Het was een omslag in denken, waar iedereen van opkeek. Het leidde ook tot ernstig verstoorde menselijke verhoudingen.

Sterspeler Piet Keizer kreeg zo'n hekel aan Michels, dat hij jaren lang geen woord meer wisselde met zijn coach. Bennie Muller, seizoenen achter elkaar de motor op het middenveld, werd door Michels zo maar bij het oud vuil gezet. En toen Frits Soetekouw in Praag voor de Europa Cup een beslissende fout tegen Dukla maakte, kreeg hij de schuld van de nederlaag. Soetekouw was meteen uitgespeeld bij Ajax.

Rinus Michels had weinig moeite met dergelijke maatregelen. Hij joeg spelers tegen zich in het harnas - dat deed hij in de jaren tachtig en negentig ook nog met jongens als Marco van Basten, Ruud Gullit, Wim Kieft en Ronald Koeman - maar van hun woedende reacties trok hij zich niets aan. ,,De spelers zijn professionals. Ze worden prima betaald en toevallig ben ik de baas die bepaalt wat er gebeurt'', zo vatte 'De Generaal' - nog een bijnaam - de gang van zaken eens samen. Het was een nieuwe, kille manier van werken, die volop succes had en vooral om die reden nationaal en internationaal navolging vond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden