Een marathon van cyclofonieën

AMSTERDAM - “Neen, met de Nuis-norm heeft de Kox-marathon niets te maken. Het idee voor deze 'happening' bestond al, lang voordat er van verplichtende maatregelen sprake was.”

Met kracht ontkent Theo Muller een mogelijke connectie tussen de marathon-uitvoering, morgen, van alle vijftien cyclofonieën van componist Hans Kox, en de omstreden opdracht van staatssecretris Nuis aan de Nederlandse orkesten om minimaal zeven procent Nederlandse muziek te spelen.

Muller is als programma-adviseur werkzaam voor het Nederlands Philharmonisch Orkest en het Nederlands Kamerorkest. In die hoedanigheid heeft hij al eerder uitgebreid aandacht besteed aan het werk van Nederlandse componisten. Zoals in de serie 'Krakende noten', die een aantal controverses in het Nederlandse muziekleven van de afgelopen eeuw op de korrel nam.

“Dergelijke series in thematisch verband stellen het NedPhO in staat zich - naast de concertseries en de opera-begeleidingen - te profileren”, stelt Muller. “We hebben het grote voordeel van een eigen huis, de Beurs van Berlage met daarin een kleine en een middelgrote zaal. Die zijn ook geschikt voor meer ongewone producties waarvoor niet onmiddelijk de grote zaal van het Concertgebouw volloopt.”

De orkestmarathon die morgenmiddag en in de vooravond in beide zalen van de Beurs plaatsvindt, besteedt ruim aandacht aan één onderdeel uit het oeuvre van de componist Hans Kox, zijn vijftien zogeheten 'cyclofonieën'. Waarom al die opeengehoopte aandacht voor juist deze composities van Kox?

Muller: “ Hans Kox vertegenwoordigt een bepaald type componisten. Zeg maar de 'gematigd modernen', mensen zoals Badings en Heppener, die we bij het NedPhO graag aan bod laten komen. Hans Kox, een ondergewaardeerd componist met een heel groot oeuvre, krijgt langzamerhand het tij mee. Hij is een lyricus, een eclecticus in de goede zin van het woord, zoals ook Britten of Sjostakovitsj dat waren. Bovendien wilde ik eens in een marathon-concert een bepaald idee uitwerken; de reeks van vijftien cyclofonieën leent zich daar wonderwel voor.”

“De term 'cyclofonie' heeft Kox zelf bedacht toen hij 34 jaar oud was. Het woord betekent letterlijk 'kringloop van geluid'. Mogelijk dacht hij indertijd aan een nieuwe naam voor een volkomen nieuw genre waarvan ook andere componisten gebruik zouden gaan maken. Inmiddels zijn we 34 jaar en vijftien cyclofonieën verder en kunnen we constateren, dat van ingang in het algemeen muzikaal taalgebruik bepaald geen sprake is.”

“Maar veel interessanter is voor mij, dat Kox zich in zijn vijftien cyclofonieën een vrijplaats heeft gecreëerd voor zijn fantasie. In andere werken houdt hij zich aan de klassieke vormen, maar in de cyclofonie is ruimte voor spelletjes en probeersels.”

Wie zich in de persoon en het oeuvre van Hans Kox verdiept valt onmiddellijk diens veelzijdigheid op: naast de vijftien 'ongewone' cyclofonieën, componeerde hij in bijna alle denkbare bestaande genres. Zo is er een veelheid aan kamermuziek, maar ook telt zijn werkenlijst drie symfonieën, (een vierde staat op stapel), diverse concerten, een aantal cantates en oratoria en twee opera's (de bekendste is 'Dorian Gray').

Violiste Silvia Marcovici legde met het Nederlands Kamerorkest onder leiding van Philippe Entremont zijn drie vioolconcerten vast op cd; die wordt morgen gepresenteerd. Verder zijn er van dit grote oeuvre maar mondjesmaat geluidsdragers in de handel, de meeste uitgegeven door Donemus, die ook de schijf met de vioolconcerten produceerde.

Wars van publiciteit en van de waan van de dag bouwde hij in een min of meer zelfverkozen isolement gestaag voort aan zijn oeuvre. En dan nu opeens een complete marathon! Zichtbaar verguld en uiterst betrokken volgt de componist de repetities die onder leiding van Jurjen Hempel in de Beurszaal plaatsvinden.

“Welke cyclofonie ik het meest geslaagd vind? Dat moet je een componist nooit vragen. Natuurlijk de laatste, nummer vijftien die ik speciaal voor deze marathon en de musici van het NedPhO schreef!” antwoordt Kox enthousiast als ik hem tussen de repetities door te spreken krijg. Hij is temeer blij over de aandacht die het NedPhO aan hem wijdt, omdat enkele cyclofonieën (de nummers 2, 6 en 11) daardoor hun eerste uitvoering krijgen.

Theo Muller is vol verwachting over het effect van de meest recente cyclofonie, waarin een opmerkelijke tekst van de zeventiende-eeuwse ketter Quirinus Kuhlman centraal staat. Muller vindt de keus van deze navrante tekst veelbetekenend. Ook Kox heeft zich immers lang verketterd gevoeld. Bovendien ontwaart hij in de muziek die Kox schreef, een verwijzing naar Mahlers bittere lied 'Wenn mein Schatz Hochzeit macht' uit diens 'Lieder eines fahrenden Gesellen'.

Op geen enkele wijze houdt deze laatste compositie echter verband met de allereerste uit de jaren zestig. Toen leek de cyclofonie nog een soort vast concept te krijgen, met een concerterend solo-instrument en een strijkersgroep zonder alten. Maar al spoedig sloeg Kox andere, experimentele wegen in zoals in de cyclofonie nr.3 voor piano en electronica.

Nog weer later liet hij het hele aanvankeijke concept los ten gunste van allerlei specifieke, onalledaagse bezettingen. Is er eigenlijk wel reden de vijftien werken achter elkaar te laten horen op één middag, als betrof het een apart genre?

Muller: “Ik zou nooit deze vijftien cyclofonieën hebben voorgesteld als ze niet zo verschillend waren in opzet en van bezetting. Bovendien kunnen we bijna alles met eigen mensen uit het orkest doen: alleen de zangeres (Caren van Oyen) die de wereldpremière van de vijftiende cyclofonie 'Der Wechsel menschlicher Sachen' zingt, het Nederlands Theaterkoor en de pianisten Wyneke Jordans en Leo van Doeselaar komen van buiten het orkest. Zelfs de negende cyclofonie voor big band wordt uitsluitend met orkestmusici gedaan!”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden