Een luipaard kan zijn vlekken kwijtraken

Een van de officieren van de Britse Royal Airforce die betrokken was bij de vliegersopleiding van Bernhard in 1941, bleef de prins met argwaan bekijken. Was hij als Duitser werkelijk loyaal aan de zaak van de geallieerden? In zijn omgeving gaf hij van ontstemming blijk met de opmerking: 'Een luipaard kan zijn vlekken niet kwijtraken.' Deze uitspraak kwam de prins ter ore en na een geslaagde bombardementsvlucht boven bezet Frans gebied zag hij zijn kans schoon. 'U ziet', zei hij terloops tegen de sceptische majoor, 'het is mogelijk dat een luipaard zijn vlekken verliest'. Hierop antwoordde de officier met uitgestreken gezicht: 'Mijn meerderen denken dat dat inderdaad mogelijk is, Uwe Hoogheid'.

Degene die mij deze week dit verhaal vertelde, een ervaren en scherp waarnemer van de Haagse politiek, haastte zich erbij te zeggen dat het apocrief is, 'zoals zoveel verhalen over Bernhard'. Waar of niet, het verhaal legt een verbinding tussen de geschiedenis van de prins en de toestand waarin Nederland na 2 november verkeert, die verhelderend kan zijn.

Als Bernhard in zijn leven iets heeft laten zien, is het dat loyaliteit niet afhankelijk is van afkomst en geboortegrond, maar op een overstijgend niveau tot stand kan komen. Dat is iets om te onthouden nu de één miljoen moslims in dit land onder de verdenking staan van, laten we zeggen, culturele medeplichtigheid aan de moord op Van Gogh. Niet iedereen kijkt er zo tegenaan, maar de omvang en de heftigheid van de reacties op de imam die de hand van minister Verdonk weigerde, tonen aan dat velen de moord en deze houding uit dezelfde achtergrond verklaren.De historicus Philip Dröge zei donderdagavond bij 'Nova' dat opportunisme aan de prins niet vreemd was. Daaruit verklaarde hij diens keuze voor de geallieerden. Dat is mogelijk. Bernhard stond hier al vrij snel bekend als een zorgeloze vrijbuiter. Een van zijn leermeesters, de bankier E. Heldring, noteerde in 1939 in zijn dagboek: 'Prof. Scholte kwam vandaag verslag doen van zijn onderwijs aan de Prins, waarin hij nu zoo wat drie jaar ervaring heeft. Zij komt op het volgende neer: hij is intelligent genoeg, maar na eenige tijd begint hem zoiets als oefeningen in de taal en de uitspraak te vervelen en dan laat hij het lopen. Ein leichter Vogel. Het gevolg is dat zijn accent nog slecht is en hij veel germanismen blijft gebruiken'.

Maar die kant van zijn karakter doet niets af aan het feit dat Bernhard vanuit de slechtst denkbare uitgangspositie en in de slechtst denkbare tijd, de harten van de Nederlanders heeft veroverd. Zo'n verbondenheid kan alleen maar ontstaan, als zij van twee kanten oprecht wordt gevoeld. Daar komt bij dat de prins op cruciale momenten zware offers heeft gebracht voor het instituut van de monarchie dat, zoals we veelvuldig hebben gezien, uit menselijk oogpunt onbarmhartige trekken vertoont.

Rechts Nederland heeft de liefde voor de prins steeds openlijk en soms zelfs demonstratief getoond, links Nederland heeft de sympathie of ten minste de bewondering vooral heimelijk gevoeld of weggeredeneerd. Een feit is dat bij het opsteken van anti-Duitse sentimenten, zoals in 1966, toen Beatrix met Claus als verloofde op de proppen kwam, Bernhard altijd buiten schot bleef. Voorzover hij bij links onder verdenking stond was het vanwege zijn loyaliteit aan de Amerikanen, zijn banden met het Amerikaanse bedrijfsleven en zijn voorliefde voor militaire uniformen en de jacht. Maar uit de linkse reacties op zijn overlijden sprak uiteindelijk toch ook liefde voor de man die met de witte anjer in het knoopsgat dagelijks zijn verbondenheid met de Nederlandse samenleving uitdrukte.

Het tonen van goed leiderschap zit soms in kleine dingen. De eerder genoemde waarnemer haalde het voorbeeld aan dat sovjetleider Nikita Chroesjtsjov liet zien toen hij tijdens zijn bezoek aan Egypte begin jaren zestig president Nasser vergezelde naar de moskee. Terwijl Nasser volgens voorschrift zijn handen waste, pakte Chroetsjov een handdoekje en hield dat met twee handen voor de president op. Het gebaar van respect van de als boers bekendstaande Rus maakte een verpletterende indruk op de Egyptenaren, vergelijkbaar met het effect dat de Amerikaanse president Kennedy op de inwoners van Berlijn veroorzaakte met zijn uitspraak 'Ich bin ein Berliner'.

De waarnemer wilde maar gezegd hebben dat minister Verdonk met het tonen van passend leiderschap op een cruciaal moment verbondenheid met de moslims in Nederland had kunnen tonen in plaats van hen verder in het defensief te dringen. Hij herinnerde zich dat hij begin jaren tachtig eens was binnengelopen bij de topambtenaar van het ministerie, die turend op een vel met noten moeizaam poogde de melodie van een lied te pakken te krijgen. Met zijn protestantse achtergrond herkende de waarnemer dat meteen als een bekend gezang en neuriede het aan zijn baas voor. Toen het lied er goed in zat, kwam de aap uit de mouw: de ambtenaar moest de volgende dag de minister vervangen bij de jaarlijkse herdenkingsdienst voor de slachtoffers van de wereldoorlogen in Londen. Daarom had hij via de ambassade de liturgie van de dienst opgevraagd om zich goed te kunnen prepareren. Daar kon Verdonk nog wat van leren.

Dat voerde weer naar het verhaal dat premier Den Uyl minister van defensie Vredeling na kwetsende uitspraken over prins Bernhard en enkele collegaministers bij wijze van straf dwong samen met hem Psalm 141, vers 3 te zingen: 'Zet, Heer, een wacht voor mijne lippen, behoed de deuren van mijn mond, opdat ik mij tot genen stond, iets onbedachtzaams laat ontglippen'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden