Een luchtige perfectionist

M.C. Escher had een scherp oog voor detail, maar vond zijn werk vooral spielerei. Beide kanten van de kunstenaar komen aan bod in een expositie in Paleis Soestdijk.

Het moet dankbaar werk zijn om verantwoordelijk te zijn voor de nalatenschap van M.C. Escher. De kunstenaar die bekendstaat om zijn precisie ordende zowel zijn kunst als zijn leven zeer nauwkeurig. Dit blijkt uit het werk dat tentoongesteld is in de expositie 'Wandelingen in de tijd: van Italië naar Baarn', maar ook uit de parafernalia die hier te zien zijn. Uit alles in de expositie in Paleis Soestdijk blijkt een buitengewoon oog voor detail, zowel in de litho's en houtgravures, als in de agenda's en notitieboeken waarin Escher alles bijhield. Van de hoeveelheid werk die hij verkocht tot aan het aantal sigaretten dat hij rookte.

Mark Veldhuijsen beheert het grote archief van Escher. De directeur van de M.C. Escher Company weerspreekt het heersende beeld van Escher als serieuze perfectionist met autistische trekjes: "Hij bleef erg luchtig over zijn eigen werk. Hij vond het vooral spielerei en zag zichzelf dan ook niet als kunstenaar. Hij vond veel kunstenaars ook maar aanstellers, hij begreep niets van wat iemand als Corneille aan het doen was." De zelfrelativering van Escher blijkt ook uit bandopnamen die bij sommige tentoongestelde werken te horen zijn, waarin de kunstenaar vertelt over de totstandkoming van zijn werk. Escher bleef ook laconiek onder zijn populariteit bij de flowerpowerbeweging in de jaren zestig. Veldhuijsen: "Hij vond het wel grappig dat er in Amerika iemand rondliep met een T-shirt met een van zijn afdrukken erop".

Escher (1898-1972) woonde het grootste, en laatste, deel van zijn leven in Baarn en ondernam daar graag lange wandelingen in de bosrijke omgeving. Het in Baarn gelegen Paleis Soestdijk als expositielocatie ligt dan ook meer voor de hand dan men in eerste instantie misschien zou denken. Bij het betreden van de paleistuin vallen direct de symmetrie van het gebouw en de paden die over het veld lopen op, restanten uit de periode dat de tuin nog in gestructureerde Franse stijl was. In de negentiende eeuw was de romantischer Engelse tuin meer in trek en werden bomen geplant en een grote vijver aangelegd. De combinatie van symmetrie en organisatie met weelderige begroeiing roept snel associaties op met beelden van Escher.

In het paleis bieden de opeenvolgende gangen en kamers in combinatie met veelvuldig herhaalde patronen in de ornamenten een passend decor. De route leidt ondermeer door de voormalige werkkamers van koningin Juliana en prins Bernhard. In het souterrain, verduisterd vanwege de kwetsbaarheid van veel afdrukken, komt de combinatie het best tot zijn recht. Hier hangt het werk dat Escher in Baarn maakte. In Baarn ontstond veel van het werk dat Escher zo beroemd zou maken, zoals de 'onmogelijke taferelen' en optische illusies.

De inspiratie voor regelmatige vlakverdeling, waar bijvoorbeeld een school vissen overgaat in een zwerm vogels deed Escher op in het Alhambra in Granada. De Moorse patronen die hij daar bestudeerde zouden van invloed blijven in zijn latere werk. Na zijn reis door Italië en Spanje in 1922 vestigde Escher zich in Italië. Het werk uit deze periode, waarvan ook veel te zien is in Soestdijk, is zeer realistisch. Naast sommige werken hangen foto's van de afgebeelde plaatsen. Veel van de foto's zijn tientallen jaren na dato gemaakt, maar de overeenkomsten met de schetsen en gravures zijn indrukwekkend. Escher ontvluchtte Italië in 1937 toen het fascisme opkwam en kwam via Zwitserland en België in Baarn terecht. Italië, en vooral de Italiaanse architectuur, bleef een rol spelen in zijn werk. Veel van de bouwwerken die Escher afbeeldde hadden Arabische gewelven, pilaren of koepels, zoals die veel in Zuid-Italië te vinden zijn.

'Paleis Soestdijk mag niet wegzakken'
Na het overlijden van prinses Juliana en prins Bernhard in 2004, werd Paleis Soestdijk in 2006 geopend voor publiek. Pogingen om een definitieve bestemming voor het paleis te vinden - het Nationaal Historisch Museum of een duurzaamheidsinstituut - mislukten. Nu zijn er tijdelijke exposities, zoals die van Escher. Ook voerde De Utrechtse Spelen in 2011 de opera 'Orfeo ed Euridice' in de paleistuin op. De reprise in 2012 sloot af met een verlies van 1,2 miljoen euro. Directeur van Paleis Soestdijk voor de Rijksgebouwendienst Jan Altenburg: "De recessie greep meer om zich heen dan we dachten. Ik wil in de toekomst nog graag culturele evenementen, zoals opera's, organiseren in Soestdijk, maar dat zullen minder grote producties moeten zijn. Het belangrijkste is dat Soestdijk open blijft en niet wegzakt in de vergetelheid."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden