Een literaire kameleon met veel vijanden

Orhan Pamuk, winnaar van de Nobelprijs voor de literatuur, is een veelzijdig schrijver. Hij is ook controversieel. Veel Turken denken dat de prijs past in een westers complot tegen Turkije.

Turken hebben het er moeilijk mee. Moeten ze blij zijn? Voor het eerst heeft een Turkse schrijver de Nobelprijs voor de literatuur gewonnen. Niet niets voor een land als Turkije dat nog nooit een dergelijke prestigieuze prijs heeft binnengehaald.

Maar aan de andere kant, het is wel Orhan Pamuk die de prijs heeft gekregen. De man die vorig jaar zei dat Turken in het verleden een miljoen Armeniërs en veertigduizend Koerden hebben vermoord. Wat voel je als je niet-geliefde landgenoot op internationaal niveau groot succes heeft?

Een lastige situatie voor de meeste Turken, én voor de Turkse overheid. Nu de Turkse staat zich in duizend bochten wringt om de Armeense genocide te ontkennen tegenover de westerse landen die deze kwestie veel meer dan voorheen op de politieke agenda zetten, wint nota bene Orhan Pamuk, de man die de Armeense genocide zo openlijk heeft erkend, de Nobelprijs.

Toch waren de eerste reacties vanuit de overheid positief. Mustafa Isen, secretaris-generaal bij het Turkse ministerie voor Cultuur was een van de eersten die reageerde. Hij zegt zich te hebben verheugd op het nieuws uit Zweden, en noemde de prijs een bron van trots voor Turkije. Isen hoopt dat hierdoor de Turkse literatuur internationaal meer in de belangstelling komt te staan.

Veel Turken, misschien wel de meesten, hadden wel verwacht dat deze prijs vroeg of laat naar Pamuk zou gaan. Velen van hen geloven namelijk in een complot van het Westen, dat er alles aan zal doen om Turkije tegen te werken en te verzwakken. En nu Orhan Pamuk de ’prachtige historie’ van de Turken heeft besmeurd, is het de normaalste zaak van de wereld dat hij de winnaar is van de Nobelprijs voor de literatuur. Isen heeft geen boodschap aan deze complottheorie. Hij zegt: „Ik heb literatuur gestudeerd. Ik vind Orhan Pamuk een goede schrijver en ben blij voor hem. Ik geloof niet dat de Nobelprijs naar degenen gaan die in de ogen van de jury de juiste politieke uitspraken doen.”

Pamuk zelf heeft bijna zijn hele leven lang getracht om zich buiten de politieke discussie te houden. Een moeilijke opgave in een land dat niets dan roerige tijden kent en erom bekend staat intellectuelen en schrijvers met afwijkende ideeën het leven zuur te maken. Zo zijn vele collega’s van Pamuk vermoord en verbannen.

Pamuk zat in zijn appartement in het centrum van Istanbul, kwam bijna nooit naar buiten en deed niet mee aan politieke discussies. Hij leefde als een semi-kluizenaar. De man die in 1952 in een dure privé-kliniek werd geboren en naar het beste lyceum van de stad ging wilde zijn vingers niet branden aan het vuur van de politiek. Dit lukte hem vrij lang; Pamuk schreef vooral historische en psychologische boeken.

Maar in 2002 publiceerde hij ’Sneeuw’, waarin hij zich wel op politiek terrein begeeft. Kwam die omslag door zijn scheiding, of doordat de eeuwige traditie van ’Turkse schrijver moet pijn lijden, gevangenisstraffen uitzitten en door de massa’s gehaat worden’ haar stempel op Pamuk wilde drukken? Of werd het voor Pamuk gewoon tijd om een politiek boek te schrijven?

Pamuks hele loopbaan kenmerkt zich immers door het gegeven dat hij bijna bij elk boek een andere literaire stroming in de wereld nabootst. Zo was zijn debuut met ’Meneer Cevdet en zijn Zonen’ in een klassieke realistische stijl geschreven. In de tweede roman ’Het huis van de stilte’ koos hij voor een andere vertelvorm. Het boek was rijk aan innerlijke monologen en psychische analyses. Je kon nu spreken van een modernistische stijl. Met het derde boek ’De witte Vesting’ zette Pamuk de eerste stap richting het postmodernisme. In een historisch decor zette hij met een mooi verhaal het contrast tussen het Westen en het Oosten neer.

Nadat hij met ’Ik heet Karmozijn’ zelfs een historische detective had geschreven leek er haast geen andere literaire stroming overgebleven dan de politieke roman. Hij publiceerde ’Sneeuw’: het begin van alle ellende voor Orhan Pamuk.

De hoofdpersoon in dit boek is een journalist die de zelfmoorden in Kars, in het uiterste oosten van Turkije, gaat uitzoeken. Daar stuit hij op een stad die, op kleinere schaal, een weerspiegeling is van Turkije. Pamuk probeert tegenover alle groeperingen evenveel afstand te bewaren. Van de islamisten tot de socialisten, van de nationalisten tot de liberalen. Met als consequentie dat na de publicatie van ’Sneeuw’ al deze groeperingen een even grote hekel kregen aan Orhan Pamuk. Het is voor de meeste Turken nog erg moeilijk om om te gaan met kritiek.

Een van de columnisten die Pamuk na diens uitspraken over de Armeniërs en de Koerden veelvuldig op de korrel namen, is Fatih Altayli. Deze nationalistische columnist schreef wee dagen geleden in zijn krant Sabah dat Orhan Pamuk dit jaar misschien wel de Nobelprijs voor de literatuur zou winnen. Daarom vond hij het belangrijk dat de schrijver juist nu moest verklaren dat hij de landen die het ontkennen van de Armeense genocide strafbaar willen stellen, veroordeelt. „Maar als hij zo’n verklaring afgeeft zet hij natuurlijk zijn prijs op het spel. Maar in mijn ogen is ’een vent zijn’ belangrijker dan de Nobelprijs”, schreef Altayli.

Het is niet zo lang geleden dat de gouverneur van Sütcüler aan de bewoners van zijn stadje het bevel gaf om alle boeken van Orhan Pamuk te vernietigen. De mensen gingen kijken of ze toevallig een boek van Orhan Pamuk hadden, maar niemand bleek er een te bezitten, anders was het zeker tot een verbranding gekomen. Pamuk werd voor landverrader uitgemaakt. Hij werd in sommige kranten regelrecht bedreigd door columnisten. Een openbare aanklager eiste een gevangenisstraf tussen de drie en zes jaar wegens het ’beledigen van de Turkse identiteit’. Bij de ingang van de rechtbank werd hij aangevallen door extreem-nationalisten. Een vrouw gaf de schrijver een klap in het gezicht. De sfeer werd zo grimmig dat hij het land heeft moeten verlaten om op adem te komen.

Het is niet voor niets dat alle noemenswaardige Turkse schrijvers en dichters gevangen hebben gezeten. Ze konden niet tegen het onrecht in de maatschappij. Het verschil van Pamuk is echter dat hij niet tegen het onrecht in de geschiedenis kon. Daarom heeft Pamuk het ook zwaarder. Want in opstand komen tegen de huidige problemen kan in de ogen van de meeste Turken wel. Maar gooi geen smet op de Turkse voorouders. Iedereen blaakt namelijk van trots als het om de Turkse geschiedenis gaat. Zelfs de meeste intellectuelen.

En nu heeft Orhan Pamuk de Nobelprijs voor de literatuur. En de taxichauffeur die het nieuws verneemt van de journalist in zijn wagen zegt: „Het was te verwachten. De kranten schreven er over. Waarom kreeg Yashar Kemal niet die prijs. Die was toch een betere schrijver? Ze hebben de prijs aan Orhan Pamuk gegeven omdat die ......... ons land heeft verraden!”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden