Een leven lang geïntrigeerd door de Dode Zeerollen

Na jaren van onderzoek was het uiteindelijk Geza Vermes die de Dode Zeerollen dateerde als zijnde geschreven tussen de tweede eeuw voor het begin van onze jaartelling en het jaar 68.

Decennia later kon Geza Vermes zich nog tot in detail het moment herinneren waarop zijn leven richting kreeg. Dat was in 1948, toen de van origine Joodse Hongaar in Leuven de priestersopleiding volgde en de kranten bol stonden van berichten over enkele wonderlijke rollen die een jaar eerder in de buurt van de Dode Zee gevonden waren. Het verhaal, meende Vermes, kon eenvoudigweg niet kloppen; per slot van rekening was het ondenkbaar dat dergelijke tekstfragmenten millennialang het onverzoenlijke woestijnklimaat hadden kunnen overleven.

Tot de hoogleraar Hebreeuws op een zonovergoten zondagochtend het klaslokaal betrad en een foto omhooghield die net uit Jeruzalem was aangekomen. De jonge priesterstudent staarde als betoverd naar de weergave van een van de Dode Zeerolfragmenten, ontcijferde langzaam het vreemde schrift en voelde zijn bloed bruisen. Zijn instinct zei hem dat de door een Arabische schaapsherder in een grot gevonden documenten echt waren - en vol jeugdige overmoed nam hij zich voor de geheimen van deze schat aan Hebreeuwse, Griekse en Aramese teksten te ontsluieren.

Eenvoudig was dat niet. Slechts een select groepje van acht onderzoekers rond pater Robert De Vaux van de Oost-Jeruzalemse École Biblique mocht de rollen bestuderen. Vermes, in 1950 tot priester gewijd en bezig met promotieonderzoek over de Dode Zeerollen, leerde bij toeval een van hen kennen en kreeg zo informatie toegespeeld over het groeiend aantal teksten dat in grotten en spelonken nabij de archeologische site van Koemran werd ontdekt. Hij reisde af naar Oost-Jeruzalem en kreeg toestemming de documenten te bestuderen. Het was uiteindelijk Geza Vermes die de teksten dateerde als zijnde geschreven tussen de tweede eeuw voor het begin van onze jaartelling en het jaar 68.

Zijn proefschrift werd geroemd en het hierop in 1953 gebaseerde boek over de Dode Zeerollen werd door recensenten de hemel in geprezen. De Vaux was echter minder content: hij meende dat Vermes informatie had gepubliceerd die vertrouwelijk was en stelde dat het werk vol onjuistheden stond. Hij weigerde echter te zeggen wat er dan fout zou zijn, wat volgens Vermes een voorproefje was van zijn dictatoriale heerschappij als leider van het Dode Zeerollenproject. "Niets was ethisch of juist, tenzij hij er zijn fiat aan gegeven had."

Jarenlang streed hij hierop tegen het kleine kliekje onderzoekers dat zich de rollen had toegeëigend en geen haast maakte met publicatie van de teksten die zo belangrijk waren voor de studie van zowel het Jodendom als de vroeg-christelijke religie. "Hét academische schandaal van de twintigste eeuw", stelde hij verbolgen in 1977. Maar tot dit monopolie uiteindelijk in 1991 werd doorbroken met een facsimile-uitgave van de Dode Zeerollen was ook Vermes, als een van de topdeskundigen in dit vakgebied, steeds afhankelijk van inmiddels openbaargemaakte segmenten voor het samenstellen van zijn veelgebruikte vertaling.

Geza Vermes werd op 22 juni 1924 in het Hongaarse stadje Makó geboren. Zijn vader Erno was journalist, zijn moeder Terezia onderwijzeres. De familie was Joods, maar al meer dan een eeuw niet-belijdend. Toen hij zes jaar oud was, bekeerden de ouders zich tot het katholicisme om hun enige kind betere kansen te geven. Voor Erno was het een pragmatische beslissing, en hij bleef voornamelijk omgaan met Joodse vrienden. Terezia daarentegen, ging helemaal op in het nieuwe geloof.

De doopcertificaten bleken tijdens de Tweede Wereldoorlog waardeloos. Alleen wie vóór 1919 bekeerd was, gold niet langer als Joods. Toen Geza in 1942 zijn eindexamen gymnasium afsloot met louter tienen, kon hij vanwege zijn achtergrond toch niet studeren aan de universiteit. Hij koos daarom voor het priesterschap, omdat dit de enige mogelijkheid was om verder te leren.

Dat redde zijn leven. Terwijl zijn ouders in 1944 werden afgevoerd, zorgde het seminarium ervoor dat hij uit het zicht bleef en documenten had die hem vrijwaarden van de anti-Joodse verordeningen. "Ik hoopte dat jij tenminste veilig zou zijn", waren de laatste woorden die zijn moeder tot hem sprak. Ze droeg een gele bloes, zo herinnerde hij zich later, opdat de Jodenster niet zou opvallen. Hij kon alleen maar hopen dat haar diepe geloof haar tot steun bleek in de hel die haar wachtte.

Vanwege zijn Joodse wortels werd Vermes niet toegelaten tot de jezuïeten of de dominicanen. Wel kon hij terecht bij de Congregatie van Onze-Lieve-Vrouw van Sion, die was opgericht door Joodse proselieten en bad voor een spoedige bekering van alle Joden. Binnen deze orde behoorde hij tot een groepje dat probeerde het anti-judaïsme uit het katholieke geloof te bannen.

Maar in 1957 verliet de priester de kerk nadat hij in Groot-Brittannië verliefd was geworden op dichteres Pamela Hobson Curle, de vrouw van een collega. Ze trouwden na haar scheiding. Vermes werd aangesteld bij de universiteit van Newcastle en later als eerste hoogleraar Jodendom in Oxford.

Het waren zijn gouden jaren. Hij verwierf roem met zijn boek 'Jesus the Jew', waarin hij in 1973 de historische Jezus beschreef op een manier die toen ongehoord was en schokgolven door de christelijke wereld zond: als een joodse geestelijke die een volledig joodse beweging leidde en geenszins van plan was een eigen religie te stichten. Juist door zijn kennis van de Dode Zeerollen en het joods-religieuze gedachtegoed in de eerste eeuw, kon hij de man uit Galilea en diens leer in opeenvolgende boeken en artikelen in context plaatsen.

Ook vond hij, veertig jaar na zijn bekering, in Newcastle de weg weer terug naar het Jodendom.

Na Pamela's dood in 1993 trouwde hij in 1996 de Poolse wetenschapper Margaret Unarska en adopteerde haar vijf jaar oude zoontje Ian. Op 72-jarige leeftijd werd hij opeens een trotse familievader. En ook Ian mocht graag met hem pochen. "Mijn nieuwe vader", vertelde hij aan een ieder die het maar horen wilde, "heeft de Dode Zeerollen geschreven".

Geza Vermes werd geboren op 22 juni 1924 in Makó, Hongarije. Hij overleed op 8 mei 2013 op 88-jarige leeftijd in Oxford, Groot-Brittannië.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden