Een leven in the box

Vandaag bekijkt het hof van beroep in New Orleans of Albert Woodfox vrijkomt uit 'Angola', een beruchte gevangenis in Louisiana. Maar kun je nog vrij leven als je het grootste deel van je bestaan in een isoleercel hebt doorgebracht?

Ze heetten 'De drie van Angola'. Maar van het beroemde groepje gevangenen in die beruchte gevangenis in Louisiana is er nog maar één over. Vandaag bekijkt het hof van beroep in New Orleans of ook Albert Woodfox vrij mag komen.

Als dat gebeurt, zal Woodfox (68) de nodige moeite hebben zich aan te passen. Dat verwacht je al als iemand het grootste deel van zijn leven in de gevangenis heeft gezeten. Maar bij Woodfox komt daar bij dat hij in Angola de laatste zes jaar bijna niemand heeft gesproken. In totaal werd hij van de afgelopen 43 jaar er 42 in afzondering gehouden.

Per dag mocht hij zijn cel (van 1,80 bij 2,75 meter) een uur verlaten, en ook dan werd contact met medemensen, zelfs bewakers, tot het minimum beperkt.

Eenzame opsluiting is een geliefd middel in Amerikaanse gevangenissen om gevangenen extra te straffen. Volgens de niet al te precieze statistieken van de Amerikaanse overheid zitten er op ieder ogenblik zo'n 80.000 mensen in een isoleercel. Sommigen voor een dag of wat, om ze te 'corrigeren' of om hen tegen zichzelf of anderen te beschermen. Maar duizenden worden zo maanden of zelfs jaren opgeborgen.

Albert Woodfox kwam in de isoleercel terecht omdat hij, terwijl hij al een straf uitzat, betrokken zou zijn geweest bij de dood van een bewaker, in 1972. Met een medegevangene, Herman Wallace, werd hij aangeklaagd en veroordeeld tot levenslang zonder de mogelijkheid van vervroegde vrijlating.

Niet alle 'lifers' worden automatisch in een isoleercel gestopt, zelfs niet in het als keihard bekendstaande Angola. Voor iemand die een bewaker iets heeft aangedaan, gold dat kennelijk wel.

Een derde gevangene, Robert King, onderging hetzelfde lot, nadat hij was veroordeeld voor het doden van een medegevangene.

Maar gevangenen isoleren is niet zomaar een extra straf, het is marteling, vinden psychologen, ex-gevangenen en mensenrechten-organisaties. Dat is geen nieuwe gedachte in Amerika. "Eenzame opsluiting was de standaard in de eerste gevangenissen in de VS, die in de achttiende eeuw werden gebouwd door de Quakers", vertelt Marlies Talay van de actiegroep New York Campaign for Alternatives to Isolated Confinement.

"Het idee was dat je dan volop gelegenheid had om je daden te berouwen. Maar dat systeem werd al gauw verlaten, want mensen werden er krankzinnig van. De Quakers hebben er als groep hun excuses voor aangeboden, en vechten nu mee tegen eenzame opsluiting."

undefined

Oogkleppen

Uit het buitenland krijgen dergelijke stemmen de laatste jaren bijval. De speciale rapporteur van de Verenigde Naties voor marteling, Juan Mendez, dringt er bij de VS op aan Albert Woodfox vrij te laten. Hij vindt dat het land een einde moet maken aan lange perioden van isolatie, zeker die waarbij de gevangene geen idee heeft hoelang die nog zal duren.

"Je krijgt een soort oogkleppen op", zo beschrijft Five Mualimmak een verblijf in the box. "Hoelang denk je dat het duurt voor je die hele ruimte kent, elke spleet?" Mualimmak is een grote, zwarte man, die met een stortvloed van woorden vertelt over zijn leven voor de gevangenis (niets om trots op te zijn), in de gevangenis (twaalf jaar voor een roofoverval, waarvan vijf eenzaam opgesloten) en erna (als actievoerder tegen het Amerikaanse gevangenisregime).

Dat regime bestond voor hem uit straf na straf voor de meest onbenullige vergrijpen. "Als je een tijdschrift te laat naar de bibliotheek terugbracht, was dat al diefstal van staatseigendom."

En vaak was die straf een verblijf in the box. "Daar was altijd het licht aan, zodat ze konden zien wat je deed, en altijd was er het geluid van tweehonderd andere gevangenen - er was niet aan te ontkomen, ook al stopte je tissues in je oren." Van die keiharde aanpak van gevangenen in de VS werden de 'Drie van Angola' de afgelopen jaren het symbool. Twee van hen zijn inmiddels uit de isoleercel en uit de gevangenis. Robert King werd alsnog onschuldig bevonden en kwam in 2001 vrij, na 29 jaar eenzame opsluiting.

Herman Wallace mocht Angola in 2013 verlaten na veertig jaar isolement, nadat zijn veroordeling voor de dood van de bewaker werd vernietigd en omdat hij ziek was. Hij stierf drie dagen later.

Woodfox had in juni gehoopt vrij te komen omdat ook zijn veroordeling was vernietigd, voor de tweede keer zelfs. De aanklagers in Louisiana willen het proces tegen hem echter voor de derde keer overdoen en gingen in beroep tegen het bevel tot vrijlating. Dat is waarover het gerechtshof nu moet oordelen.

Nog steeds is er een hecht front van voorstanders van eenzame opsluiting, vooral bestaande uit aanklagers en vakbonden van gevangenispersoneel. "Maar er is een verandering aan de gang", zegt Jean Casella. "Vijf jaar geleden hadden de media hier nauwelijks aandacht voor, één artikel in de maand hooguit; nu lees je er elke week over."

undefined

Stapje voor stapje

Samen met haar partner, journalist James Ridgeway, runt Casella vanuit haar huis in Brooklyn de website Solitary Watch, die informatie verschaft over eenzame opsluiting en de acties daartegen in het hele land.

"Ik wil het niet te mooi afschilderen, het gaat stapje voor stapje. Er zijn nu eenmaal 51 gevangenissystemen in het land, van de staten en van de federale overheid. In de meeste daarvan is er nog niks veranderd. En zelfs waar wel iets is gebeurd, kun je nauwelijks tevreden zijn: in New York zaten er op het hoogtepunt 5000 mensen in de isoleercel, nu zijn het er 4000. En dan is New York nog een voorloper! Weet je hoeveel het er in heel Groot-Brittannië zijn? Veertig!"

Op veel plaatsen begint de hervorming bij de meest kwetsbare groepen. In New York werd het in juni verboden om in gevangenissen van de deelstaat jongeren, zwangere vrouwen en mensen met psychische problemen te isoleren.

Een maand later mengde president Obama zich in het debat. Hij droeg het ministerie van justitie op een onderzoek te beginnen naar 'het overmatig gebruik' van eenzame opsluiting. "De sociale wetenschap laat zien dat zo'n omgeving gevangenen meer vervreemd maakt, vijandiger, mogelijk gewelddadiger", zei hij.

Maar de president gaat alleen over de 350.000 mensen die opgesloten zitten in federale gevangenissen. In de gevangenissen van de deelstaten zitten er 6,5 miljoen en de meesten daarvan zijn nog steeds maar één handtekening van een gevangenisdirecteur verwijderd van de isoleercel.

Veel belangrijker nog dan Obama's initiatief lijkt dan ook een onverwachte actie van een lid van het Amerikaanse Hooggerechtshof. Het hof wees in juni een beroep af van een terdoodveroordeelde in Californië. Dat ging over zijn doodvonnis, niet over het feit dat hij al twintig jaar in eenzame opsluiting zat. In een bij het vonnis gevoegde opinie liet rechter Anthony Kennedy echter merken dat hij het eigenlijk daarover zou willen hebben.

Kennedy, die in het hof vaak de doorslaggevende stem heeft tussen conservatieven en progressieven, beschreef hoe gevangenen in die situatie 'tot de aan grens van waanzin, of zelfs tot waanzin zelf' worden gedreven. In feite zette hij daarmee een advertentie: stuur het hof een geschikte zaak.

De Amerikaanse grondwet verbiedt 'wrede of ongewone' straffen. Ongewoon is eenzame opsluiting nog lang niet. Maar Kennedy's actie kan ertoe leiden dat over één of twee jaar de hoogste rechters van het land bevestigen wat steeds meer Amerikanen zeggen: het is wreed.

Onenigheid over het gebruik van de telefoon liet Johnny Perez de eerste keer in de isoleercel terechtkomen. Het was in de gevangenis in Malone in de staat New York. De reden voor zijn straf-in-de-straf was een ruzie. "Een gevangenis wordt in de praktijk gerund door gangs. Ik wilde nergens bij horen. Dus als ik de telefoon wilde gebruiken om mijn moeder te bellen, moest ik huur betalen aan de Bloods. Daar kwam ruzie van, en toen kreeg ik zestig dagen eenzame opsluiting."

undefined

Isolement

Het is moeilijk om je Johnny Perez voor te stellen als een hoopje ellende. Een slanke zwarte man in een perfect zittend grijs pak ontvangt zijn bezoek in het kantoor van het Urban Justice Center in Manhattan. Hij verleent praktische hulp aan mensen die net uit de gevangenis komen. Twee jaar geleden nog maar bestond zijn leven uit perioden in een gewone cel en weken, maanden zelfs, in bijna volstrekte eenzaamheid. "Als ik mijn armen uitgespreid hield, kon ik de muren van mijn cel aan beide kanten raken. Het verstopte toilet stond pal naast mijn bed. De lichten bleven de hele nacht aan, je had geen idee hoe laat het was. En elk uur maakt een bewaker je wakker, of bonst op de deur, tot je slaapritme helemaal weg is."

Eenmaal in de isoleercel, levert elke misdraging, hoe klein ook, extra straf op. En in dat geval is de straf steevast: nog langer in de isoleercel. "Als je in een gewone cel zit en je laken scheurt, raak je bijvoorbeeld je toestemming om te telefoneren kwijt. Als je dat in de isoleercel doet, krijg je er dertig dagen bij."

Zijn langste periode van isolement aan één stuk was tien maanden. En als hij alle perioden in the box optelt tijdens de dertien jaar die hij uitzat - voor deelname aan een gewapende roofoverval - komt hij op drie jaar. Dat laat sporen achter: "Je wordt hyper-waakzaam, en je kunt niet communiceren. Als er bijvoorbeeld iemand langs me liep, en niets zei, dan vatte ik dat onmiddellijk persoonlijk op."

En dat bevordert natuurlijk dat je weer snel terugkeert in de isoleer: "Daarbinnen word je alleen maar bozer en agressiever. En sterker, vanwege al die push-ups die je uit verveling gaat doen. Dus als je eruit komt, kan het snel weer misgaan."

Voor de psychische problemen die gevangenen in of na eenzame opsluiting krijgen, is er geen behandeling. "Vaak worden mensen zelfs, als hun straf erop zit, direct vanuit de isoleercel naar huis gestuurd."

Zelf was Perez niet gewelddadig toen hij vrijkwam. "Alleen maar heel moe. En daarna dacht ik: hoe zou ik beter wraak kunnen nemen op het systeem, dan het omgekeerde te doen van wat ze verwachten?"

Nu helpt hij ex-gevangenen, en spreekt overal over hoe het is om eenzaam opgesloten te zitten. "Het is dertien jaar van mijn leven, die gebruik ik nu maar als gereedschap. Ik heb in die tijd bijvoorbeeld leren omgaan met heel moeilijke mensen. Mijn strafblad is mijn c.v.

"Als ik iets goeds zou moeten noemen aan mijn eenzame opsluiting, is het dat ik er het boek heb gelezen van Viktor Frankl, 'De zin van het bestaan'. Dat was iemand die gevangen heeft gezeten in nazi-Duitsland. Toen besefte ik: ik kan dit gebruiken als een kans. Ik had enorm veel vrije tijd, en stelde mezelf daarin de moeilijke vragen: moet ik geweld gebruiken om mijn problemen op te lossen? Het liet me kijken naar wat ik gedaan had.

"Maar ik zie dat als het voordeel van afzondering, niet van isolatie. Daar zit een verschil tussen: je hoeft de straf niet onmenselijk te maken. Voor sommige mensen dient eenzame opsluiting natuurlijk als een katalysator voor hun gedachten, maar de meesten komen er slechter uit dan ze erin kwamen. Ik zat er het langste tien maanden, maar iemand die er tien jaar in zit, hoe moet die ooit nog functioneren?"

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden