Een lesje vrijdenken van een papegaai, een oma, en Nietzsche

De rood-blauw-groen-gevederde papegaai komt terug in het land. Polderbewoners kennen zijn beeltenis nog van de metershoge borden in de akkers langs de snelweg, stedelingen kennen hem van posters die van tijd tot tijd een stationshal sierden. 'Vloeken is aangeleerd', kraaide hij, 'Word geen naprater!' Na jarenlange trouwe dienst in die godvrezende campagne zette de Bond tegen het Vloeken het beest plots aan de kant. Ze moesten af van hun imago, dat een woordvoerder bij die gelegenheid 'suf, dom en zielig' noemde.

In een ironische wending van de geschiedenis krijgt de papegaai nu een plaats in een campagne van goddelozen. De atheïsten van vrijdenkersvereniging 'De Vrije Gedachte' gaan de vogel inzetten. Op de jaarvergadering gaf een van de leden er een 'geanimeerde presentatie' over, schrijft De Vrijdenker, het maandblad van de vereniging. De papegaai prijkt op een folder die, klinkt het hoopvol, 'heel Nederland van het geloof af zal brengen'. Een tikje vilein voegt de auteur er nog aan toe: '(als dat nog nodig is)'. De slogan? Die is net zo retro als de papegaai. 'Geloven is aangeleerd! Blijf geen naprater!'

Misschien weten ze bij de vrijdenkers niet dat de gelovigen de papegaai pas afdankten toen uit diepgravend onderzoek bleek dat hij in ons land weinig succes had. Mensen bleven vloeken. Bij de Bond trokken ze er lering uit: 'De moderne mens is niet gediend van moralisme', en: 'We willen niet langer slechts een anti-boodschap hebben'.

Schrijfster Niña Weijers worstelt in de Groene Amsterdammer met de wens om anderen te willen laten denken. 'Te moeilijke boeken lezen, begeesterd raken, steeds opnieuw in gevecht gaan met je eigen ontoereikendheid' - dat is haar lust en haar leven. Op Duitse les bedenkt ze zich - 'wanhopig zoekend naar de meest eenvoudige woorden' - dat onkunde niet alleen maar nadelen heeft. "Het voordeel van een taal slecht kennen, is dat je meteen tot de kern komt."

Haar oma begrijpt de drang van haar kleinkind niet zo. "Och kind", zei ze, "ben je nu nog niet uitgeleerd?"

Luisterend naar de radio hoort Weijers over een onderzoek dat recentelijk is uitgevoerd onder Amerikanen om na te gaan hoe je mensen van gedachten kunt doen veranderen over onderwerpen als abortus, homoseksualiteit en gender. "Het bleek verbazingwekkend effectief te zijn om bij mensen aan te bellen en met ze in gesprek te gaan. Vooral wanneer de aanbeller in kwestie zelf homoseksueel was of een abortus had ondergaan, schoot de tolerantie van de ander binnen een kwartier al meters de lucht in. De conclusie: de confrontatie met een ander, een echt mens van vlees en bloed, had meer invloed op ideeën dan alle argumenten, feiten en cijfers bij elkaar."

Een paar maanden later bleek het onderzoek verzonnen. Nieuw onderzoek wees uit wat het echte verschil maakte: de manier waarop de aanbeller het gesprek aanging. "Als hij zijn gesprekspartner liet nadenken over het onderwerp, geen antwoorden voorkauwde maar hem zelf conclusies liet trekken, dan had zo'n gesprek veruit het meeste effect. Het was niet de aangewakkerde empathie die de mensen medemenselijker maakte, maar het vermogen en de ruimte om zelfstandig te denken."

Dat brengt haar weer terug bij oma. "Soms breekt het mijn hart dat mijn oma nooit het plezier heeft gekend van heel hard studeren."

Andere familieleden zeggen haar dat ze het niet zo moet zien. Dat haar oma tevreden is met de omvang van haar leven. Weijers komt tot de slotsom: "Het voordeel van een klein leven is dat je meteen tot de kern komt".

Het is het soort aforisme waar Nietzsche (1844-1900), deze week geportretteerd in Filosofie Magazine, in uitblonk. "In een aforisme wordt veel meer gezegd dan er 'met zoveel woorden' staat. Dat 'meer' moet echter door de lezer zelf worden gevonden."

Of Nietzsche de strekking van Weijers' aforisme zou onderschrijven? Hij verwachtte veel van de mens. "Nietzsche wil de lezer verleiden of dwingen of uitdagen om hem te volgen op de onzekere weg van het vrije denken." Je moet bereid zijn om te worden als een herkauwende koe. "Herkauwen is een ander woord voor dit proces waarin de woorden, die 'afgelezen' worden zoals het gras door een koe wordt afgegraasd, vermengd worden met wat uit de lezer zelf komt, zoals het gras wordt vermengd met de sappen uit de verschillende magen van het dier." Gewoon lezen was nog lang niet genoeg.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden