Een lenteachtig geloof

Een christen kan in zijn geloof verschillende 'seizoenen' doormaken, meent theoloog en kerkbestuurder Arjan Plaisier. In de religieuze lente voelt geloven voor hem als verliefdheid.

Geloof is een gave van God, geen prestatie van ons. Het is niet een kunststukje van mensen met een religieuze aanleg. Het is daarom niet zo gemakkelijk antwoord te geven op de vraag waarom je gelooft. Het is al helemaal onmogelijk om daar redenen voor te bedenken die algemeen geldend zijn. Waarom geloof ik eigenlijk? Er zijn toch genoeg redenen om niet te geloven? 'Geef dan eens een verklaring voor al het leed in de wereld. Hoe valt dit met een God van liefde te rijmen? Als je daar een antwoord op kunt geven, is geloof een plausibele keuze.'

Dat veronderstelt dat geloof de uitkomst is van een redenering, een afweging, een pro en contra. Het is mogelijk dat dit in het leven van sommigen de weg is geweest naar het geloof, maar ook dan is er geen logisch verband tussen dat proces van afwegen en het gaan geloven. Geloof heeft wezenlijk iets lenteachtigs. De bloemen vertonen zich nu eenmaal op het veld. Laten de bloemen zich vooral vertonen. '(...) één ding weet ik, dat ik, die blind was, nu zien kan' (Johannes 9:25). Vast met nogal bijziende ogen, maar ik zie het licht van God. Ik zie de wereld en mijn leven in het licht van God. Dat licht is me opgegaan. Langzaam, plotseling, maar nu kan ik niet anders zien.

Een antwoord op de vraag naar het 'waarom' van het geloof is niet verkeerd, maar het is geen must. De vraag kan zich zelfs als een ziekte in de bloemkelk leggen. Hij kan het geloof laten verroesten. Hij kan een bezorgdheid geven of het wel klopt. Hij kan de spontaniteit van het geloof doden. Geloof kan verwelken in de knop. De gave wordt een last. Geloof wordt een probleem. 'Het is moeilijk om te geloven.' Waarom? 'Is het allemaal wel waar wat er in de Bijbel staat?'

Maar waarom zou ik steeds bezig zijn met de vraag of mijn oog wel deugt? Waarom zou ik er niet mee kijken? Misschien zie ik veel niet, maar hoe meer ik naar het licht kijk, hoe meer ik zie. Geloof is een spontaniteit van zien, van horen, van vertrouwen, van overgave. Wie het gegeven is, kan daar redenen voor geven, maar dat is niet ieders gave. En als het om redenen gaat, zullen het, om met Blaise Pascal te spreken, eerder de redenen van het hart zijn dan van het verstand. 'Het hart heeft zijn redenen die het verstand niet verstaat.'

Geloof is een lentegave. De lentetijd is de tijd van de liefde, de eerste liefde. Daarom kan ook gezegd worden dat geloof een liefde is, een verliefdheid. Zo licht als een veertje daalde de Zoon des mensen op aarde. Al snel werd een stem gehoord in de woestijn, een goed gerucht verspreidde zich door de dorpen en de steden, een nieuwe liefde ontwaakte. Geloof is een eros, een verliefdheid, een fascinatie, een aangetrokken worden. Het boek Hooglied is een liefdeslied, een erotisch lied waarin een man en een vrouw tot elkaar zijn aangetrokken. Dit liefdeslied (dat zijn eigen recht van bestaan heeft) heeft in de traditie de taal geleverd om iets uit te drukken over de verhouding tussen God en het volk Israël, tussen Christus en zijn mensen. Dat is ongetwijfeld riskant spel geweest, en het is soms volstrekt uit de bocht gevlogen, maar toch heft het misbruik het gebruik niet op. Geloof is een liefde, een fascinatie voor God, een verliefdheid op zijn Woord, een aangetrokken zijn door Christus. Daarom is geloof ook een overgave. Wie hier niets van weet, begrijpt ten diepste niet veel van geloof.

Een passend symbool van het geloof is David, de herdersknaap die speelt op de lier, veel meer dan koning Saul met zijn speer en zijn harnas. Bij alle ernst die er in geloven zit, bij alle moeite ook en aarzeling, bij alle twijfel en vragen, is het toch een liefde die als verborgen hart leeft en klopt. Wellicht toont die liefde zich onderkoeld.

Calvinisme
De Nederlandse mentaliteit was lang een nuchtere, ingetogene. De beroemde calvinistische karaktertrek van het Nederlandse volk was die van ernst, zelfbeheersing en vlijt. Dat bepaalde ook de geloofsgestalte. Dat hoefde liefde echter niet uit te sluiten. En als het dat toch heeft gedaan, dan wordt het tijd om die erfenis achter ons te laten. Ik denk overigens dat niet het calvinisme, maar eerder het rationalisme onder ons heeft huisgehouden en het lied van de ziel heeft aangetast. Vervolgens heeft een wereld waarin het alleen maar om succes, gewin en aanzien gaat, het lied helemaal om zeep geholpen. Alhoewel, uitgeroeid worden kan het niet, hoezeer de wals van de tijd er ook overheen is gegaan.

Neem nu het Hooglied, het erotische lied tussen twee geliefden. Dat levert de taal voor de liefde tussen God en mens. Het valt ook te verdedigen om te zeggen: deze menselijke liefde is de onderlegger voor de liefde van God. Het is moeilijk om God lief te hebben voor wie niets van menselijke liefde weet. Voor wie niets weet van een liefde voor 'het schone' en 'het goede'. Voor wie geen enkele liefde heeft tot de natuur of tot de muziek. Hoe dan ook, er zijn vele lentes in het leven van de mens, en ze zijn alle kostbaar. Het geloof, goed opgevat, is geen vijand van de eros en de lentelucht, maar verhoudt zich hier vaak toe. Omgekeerd zijn er ook signalen genoeg dat alle lentes die we kennen, uitzien naar een andere lente. Dat elk mens, wat ook zijn lentebloei in dit leven is, ertoe geroepen is in hogere bloei te staan, een diepere liefde te kennen, een ultieme geliefde te omarmen. Christus is het ultieme voorwerp van de menselijke liefde. Andere liefdes kunnen die plaats niet innemen en vervullen.

Dit is een fragment uit het boek 'Overvloed en overgave' van Arjan Plaisier, de scriba van de Protestantse Kerk in Nederland. Het boek (196 blz, euro 14,90) wordt morgen gepresenteerd tijdens een symposium in museum Catharijneconvent in Utrecht.

Met medewerking van bisschop Gerard de Korte, justitiepredikant Regien Smit, en de predikanten Hester Smits en Niels de Jong. Moderator: Trouw-redacteur Gerrit-Jan KleinJan.

Vrijdag 7 juni 14-17 uur

Locatie: auditorium museum Catharijneconvent, Lange Nieuwstraat 38 Utrecht.

Toegang gratis. Er is ruimte voor maximaal 100 mensen. Aanmelden via m.keller@pkn.nl; 030-8801880.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden