déjà vu

Een land van allerlei tijden

De conducteur krijgt binnenkort een smartwatch Beeld ANP
De conducteur krijgt binnenkort een smartwatchBeeld ANP

Zelfs Mark Twain sprak na een bezoek aan Europa zijn verwondering uit over Nederland, waar de tijd van stationsklokken rustig twintig minuten verschilde van die op de stadsklokken. Gehechtheid aan een "vrolijke gewoonte", droeg de Amerikaanse schrijver aan als mogelijke verklaring. Na een aanpassing zouden de Nederlanders helemaal niets meer over hebben om zich over te ergeren.

NS en ProRail kondigden eerder deze week aan dat ze onderzoeken of alle conducteurs worden voorzien van een smartwatch. Dat zou ervoor moeten zorgen dat treinen vaker op tijd rijden. Een proef lijkt voorlopig positief uit te pakken.

Verschillende tijden

Zulke geavanceerde uurwerken waren in de negentiende en begin twintigste eeuw nog toekomstmuziek. Maar een beetje klok of horloge liep al redelijk op tijd. Het grote probleem was vooral, zoals Twain al signaleerde, dat Nederland zoveel verschillende tijden had. Vanaf de komst van de eerste trein in 1837 (Amsterdam-Haarlem) was voor het spoorverkeer één Amsterdamse tijd afgesproken, maar sommige bewindslieden in Den Haag pleitten voor aanpassing aan de Britse Greenwich-time. Om de verwarring compleet te maken hanteerden diverse delen van het land anders dan spoor, post en telegraaf hun eigen tijden. Hoe laat het was voelde je met je boerenklompen en boerenverstand aan. Als de zon precies in het zuiden stond, was het twaalf uur 's middags. Nederland kon maar moeilijk wennen aan een moderne wereld waarin niet de natuur, maar apparaten en afspraken bepaalden hoe de wijzers van de klok precies stonden.

De antirevolutionaire kabinetsleider en minister van binnenlandse zaken Theo Heemskerk drukte in de zomer van 1908 door. Zonder veel tegenstand kreeg hij een meerderheid achter een uniforme tijd. "Zoodat mogelijk spoedig de tijd zal komen dat niet meer landzaat en vreemde zal lijden onder de tijd-misère, dat geen verkeerde treinrekensommetjes treinen doen missen, schade, last en tijdverlies berokkenen", schreef het Algemeen Handelsblad. Ook in de Eerste Kamer kreeg Heemskerk enige tijd later de handen op elkaar voor zijn voorstel. In mei 1909 zette Nederland definitief alle klokken gelijk. Wellicht "een lastige tijdrevolutie", maar rationeel gezien een broodnodige. Heemskerk: "De opname der nieuwe tijdbepaling in het burgerlijk leven kan wel worden vertraagd, maar moet ten slotte toch geschieden."

"Fier over onze nationalen tijd"

Het had voor de hand gelegen dat Nederland de bijvoorbeeld ook door Duitsland gehanteerde Midden-Europese tijd had gekozen. Een enkel Kamerlid pleitte daarvoor om nieuwe misverstanden en misschien zelfs ongelukken te voorkomen. Maar zo'n aanpassing aan andere landen was voor Nederland, dat zich met zijn koloniaal bezit in de Oost en de West nog een middelgrote natie waande, een brug te ver. Er kwam een eigen Amsterdamse tijd. Die week 25 minuten af van de Midden-Europese.

Het katholieke dagblad De Tijd leek dat toe te juichen: "En zoo kunnen we dus eindelijk fier over onzen nationalen tijd praten. Minister Heemskerk's naam blijft aan dat tijdfeit voorgoed verbonden."

De Haagsche Courant schreef er met de nodige ironie over: "Wij hadden al lang zien aankomen, dat Nederland deze les aan heel de wereld zou geven. Wij Nederlanders weten 't natuurlijk altijd beter dan alle anderen."

Nederland behield haar eigenzinnige klok tot 1940. Na de bezetting voerden de Duitsers hun tijd ook hier in. Het Derde Rijk had geen baat bij dit soort onduidelijkheid: het stond een efficiënt functioneren van de oorlogsmachinerie en de ondersteunende economie alleen maar in de weg. Het bleek later een van de Duitse maatregelen die nooit meer zouden worden teruggedraaid: de Amsterdamse tijd was voorgoed geschiedenis geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden