Een laatste groet van de geschiedenis

Tussen 1816 en 1919 had Nederland een extra buurland: Neutraal Moresnet. Van het voormalige ministaatje zijn nog twee oorspronkelijke bewoners over. Reportage

Veel is er niet over van het voormalige landje Neutraal Moresnet. Alleen een paar oude grenspalen, een museum en twee mensen herinneren nog aan het ministaatje dat er tot 1919 voor zorgde dat er bij Vaals een heus vierlandenpunt was. Twee mensen nog maken dat wij drie buurvolken hebben. Belgen, Duitsers en Neutraal Moresnetters. Goed, het zijn er maar twee, maar ze leven nog. Deze twee Neutraal Moresnetters zijn 99 en 100 jaar oud. En ze heten Catharina Meessen en Agnes Hackens-Paffen.

Mevrouw Meessen is broos, en houdt niet van mensen. Haar dochter denkt dat ze haar verjaardag in maart waarschijnlijk niet haalt. Mevrouw Agnes Hackens-Paffen is vitaal en houdt van grapjes. Haar zoon van 77 denkt dat ze er nog steeds is als hij zelf honderd wordt.

Waarom dit verhaal? Er is immers geen aanleiding voor. Er is niemand jarig. Dit jaar was het 94 jaar geleden dat Europa's grootmachten na de Eerste Wereldoorlog in Versailles een streep door het bestaan van Neutraal Moresnet zetten. Dit jaar is het wel 100 jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog is begonnen. Die leidde er uiteindelijk toe dat de 344 vierkante kilometer ophielden te bestaan. Maar dat is iets er toch wel een beetje aan de haren bij slepen.

De redenen waarom het interessant is om over Neutraal Moresnet te lezen zijn van een andere orde. De Moresnetters zijn ons uitstervende buurvolkje. Er was zelfs een vierlandenpunt, uniek in de wereld. De laatste twee Moresnetters hebben het zwart op wit in hun paspoort staan: geboren in Neutraal Moresnet.

En er is een zekere Gilbert Müller, ambtenaar in Kelmis, de gemeente in het Duitssprekende hoekje België waar Neutraal Moresnet sinds 1919 onder valt.

Op verzoek van Trouw stuurt Müller sinds december 2012 om de week een mail naar de redactie. In deze mail staat meestal maar één mededeling: "Tot op heden geen verandering." Dat wil zeggen: De laatste Moresnetters zijn nog steeds onder ons. Tot 31 oktober.

"Mevrouw Schrymecker, Josefina Maria Hubertina, geboren 16.05.1916 te Neutraal-Moresnet is overleden op 29.10.2013 te Plombières", mailde Müller om 11.49 uur in de ochtend.

De laatste twee
Toen waren er dus nog twee Moresnetters. Voordat de honderdjarige mevrouw Hackens-Paffen vanuit haar woning op de eerste verdieping een holle sleutel aan een wit koord laat zakken, zodat het bezoek de deur kan openen, eerst iets over dat gekke ex-ministaatje.

Neutraal Moresnet zag in 1816 het levenslicht op het congres van Wenen, waar na de val van Napoleon de Europese grenzen opnieuw getrokken werden. Omdat Pruisen en het Koninkrijk der Nederlanden allebei aasden op een lucratieve zinkmijn ten zuiden van Vaals, werd besloten om er een neutraal gebied op te richten. Ze zouden dan beide een commissaris in het gebied stationeren en de winst verdelen. Omdat het gehucht Neu-Moresnet in het midden lag, was de naam snel gevonden.

Dat klink vredelievend en modern. Maar de situatie werd al snel vreemd. Omdat de beide grootmachten alles bij het oude wilden houden, mochten wetten in Neutraal Moresnet niet gewijzigd worden. De onderwijsplicht kon daarom bijvoorbeeld niet ingevoerd worden. Toen de zinkmijn aan het begin van de vorige eeuw was uitgeput, werd Neutraal Moresnet een rariteit op de kaart. De wrede inval van Duitsland in België aan het begin van de Eerste Wereldoorlog tekende het doodvonnis. De Belgen wilden gecompenseerd worden. Als goedmakertje mocht België een stukje Duits grondgebied inlijven. En zo kwam Neutraal Moresnet bij België.

Rollator
Terug naar de honderdjarige Agnes Hackens-Paffen. Zij is de tweede reden voor dit verhaal. Hackens-Paffen (twee keer getrouwd, in Berlijn gewoond) is een bijzondere vrouw. Ze leest nog elke dag de GrenzEcho, de lokale krant voor de 75.000 inwoners van het wat vreemde, Duitstalige hoekje van België. De rollator heeft ze de deur gewezen, sinds het ding op een kwade dag een heuvel af suisde. Een Moresnetter loopt zelfstandig, vindt ze bovendien.

Omdat ze decennia lang vanuit haar woning een butagashandeltje dreef, kennen bijna alle oudere inwoners van het dorp haar. Wie bij bäckerij Wertz op de hoek vraagt of iemand haar kent, ziet de meeste mensen boven de zeventig knikken. Frau Paffen, de oudste nog levende Moresnetter van geboorte, was het niet?

Duw bij de oudste inwoner van de gemeente Kelmis op de bel en tref een tijdloos tafereel aan. Eerst verschijnt er een gerimpeld, maar oh zo vriendelijke gezicht door het venster. Dan laat ze langzaam een sleutel zakken. Die hijst ze weer omhoog als het bezoek de voordeur ontgrendeld heeft.

Toen Trouw haar in 2009 al eens bezocht, voltrok het tafereel zich in dezelfde volgorde. De grande dame van Moresnet vertelde toen over de neutrale tijd, waarvan ze zich als vijfjarige nog wat snippers herinnerde. Zo was ze in een diepe kuil gevallen, ontstaan door de zinkwinning. Een litteken op haar elleboog herinnert hier nog aan. Het laatste Moresnetlitteken. Ook vertelde ze dat ze zich nog kon herinneren hoe er in 1918, aan het einde van de Eerste Wereldoorlog Amerikaanse soldaten door de straat liepen. Ze gaven haar een muntstuk, waarvan ze een boterkoek kocht.

Geen boterkoeken
In 2009 leefden er nog vijf Moresnetters. Mevrouw Hackens-Paffen had glazen flesjes ijskoude Coca-Cola ingeslagen voor het bezoek. Ditmaal zijn de oudste Moresnetter en haar zoon Henry ontstemd. Geen verhalen over littekens en boterkoeken dit keer. Burgemeester Goebbels had namelijk verzuimd om onlangs haar honderdjarige verjaardag te bezoeken. Volgens moeder en zoon was Goebbels bij de inauguratie van de jeugdprins carnaval. Hij stuurde de lokale huisarts, tevens wethouder, naar Hackens-Paffen. Maar met haar gezondheid is niets mis, zegt Hackens-Paffen.

Elke dag Ardenner schinken voor het ontbijt, en af en toe een glaasje eiercognac, dat is het halve werk. Als het weer goed is, gaat ze met haar zoon een blokje om. De oude inwoners loeren dan, zegt ze. Zouden haar benen niet te stram zijn? Ze hóórt de mensen denken. Afgelopen zomer bezochten ze samen de Vlaamse kust. Eerst naar Brugge, toen naar Oostende. Eb was het geweest.

Herr Bürgermeister hadden ze gewild. Dat hij niet kwam, vinden ze een blamage. Is hij de geschiedenis soms vergeten, roept zoon Henry terwijl hij zijn handen in de lucht gooit.

Verschrikkelijk inderdaad, zegt Goebbels als Trouw hem de klacht voorlegt. "Een tragedie. Ik was op vakantie. Hoe heeft dit kunnen gebeuren? Ik heb verdorie alle inwoners bezocht die negentig werden. Ik begrijp er niets van."

Goebbels kent vrouw Hackens-Paffen ook nog eens heel goed, verzucht hij. Omdat hij uit de streek komt, kocht hij vroeger butagas in haar winkel. Als hij hoort dat er nog één andere Moresnetter van geboorte leeft, en dat zij nog maar 99 is, veert hij op. "Dat wist ik niet. Mevrouw Meessen? Wanneer is ze jarig? In maart zegt u? Dan zal ik haar zeker bezoeken."

Maar daar heeft mevrouw Catharina Meessen, de oudste van tien kinderen, helemaal geen zin in, zegt haar dochter Anne (66) die samen met haar in één huis woont. Ze heeft het al sinds de jaren zeventig aan haar hart, zegt ze. Vergeetachtig is haar moeder ook al. Ze heeft geen zin in gedoe, haar dochter weet het zeker. Ze zullen ook geen zaaltje huren, zoals mevrouw Hackens-Paffen onlangs had gedaan. Op de foto voor Trouw? Een interview? Geen sprake van. "Mijn moeder heeft nooit over Neutraal Moresnet gesproken. Ik wist ook niet dat ze de enige van twee nog levende Moresnetters was. Tot u erover belde. Ik heb het haar verteld. Maar ze had er weinig op te zeggen. Ze vond het niet zo interessant."

De oudste nog levende Moresnetter van geboorte, de honderdjarige Agnes Hackens-Paffen, in haar woning.

Mevrouw Hackens-Paffen laat de sleutel uit het raam zakken voor het bezoek.

Speelplaatsje in het dorp.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden