Een kwestie van tijd

Kranten en opiniebladen kraken doordat we 'geen tijd hebben' om ze te lezen. Zeggen we. Of maken we onszelf wijs dat we geen tijd hebben voor gedrukt nieuws?

KRISTEL VAN TEEFFELEN

Je zult een Nederlander niet snel horen klagen als hij méér krijgt voor minder geld. Een tweede zak appels voor de prijs van één, een failliet warenhuis dat nog één dag de deuren opent met extra dikke kortingen: we smullen er van. Maar meer willen geldt niet voor de krant. Maak die vooral niet dikker, want het is nu al een hele kluif, hoor je dan.

Geen tijd voor de krant. Vraag je mensen - jong én oud - waarom ze geen abonnement nemen of het opzeggen dan wel beperken, dan krijg je dat vaak te horen. Niets zo vervelend als die pakketten papier die zich in de loop van de week opstapelen alsof het een berg huiswerk is. Je herinnerend aan het feit dat je óók daar niet aan toe komt in het drukke bestaan.

Het geen-tijd-gevoel bij lezers was de reden dat opinieblad Vrij Nederland eind vorig jaar aankondigde niet meer wekelijks, maar maandelijks te gaan verschijnen. Nou blijkt dat wat vroegtijdig gecommuniceerd, de knoop is er nog niet over doorgehakt, maar of het nou doorgaat of niet, het onderliggende probleem blijft staan. Zoals de uitgever het destijds verwoordde: "Door de hoge omloopsnelheid van nieuws en meningen is het abonnement op een weekblad minder vanzelfsprekend geworden voor jonge lezers, van wie velen het gevoel hebben dat zij tijd tekort komen."

Dat overvolle agenda-idee is opvallend, want uit tijdbestedingsonderzoeken blijkt dat we het helemaal niet drukker hebben gekregen, zegt de Britse bedrijfspsycholoog Tony Crabbe. Hij schreef 'Nooit meer te druk' - een soort hulpboek voor overbezette mensen - dat onlangs in Nederlandse vertaling verscheen.

"We werken niet langer en hebben ook niet minder vrije tijd dan vroeger. Behalve de alleenstaande hoogopgeleide ouder, heeft niemand het drukker dan twintig jaar geleden. Maar we vóelen het wel zo. Daarom lijkt het alsof we geen tijd hebben rustig te gaan zitten met de krant."

De oorzaak voor dat gevoel moet volgens Crabbe onder meer gezocht worden in het feit dat we overspoeld worden met informatie. Zo kun je volgens hem met de hoeveelheid nieuws die er op een dag via krant, radio, internet en tv op je afkomt 174 kranten vullen, vijf keer zoveel als in 1986. In de tijd die je nodig hebt om een kolom in dit verhaal te lezen, zijn er wereldwijd driehonderd miljoen e-mails verstuurd, die dan deels ook weer beantwoord worden en zo opnieuw een berg berichten opleveren. En elke minuut wordt er op videoplatform YouTube drie dagen aan nieuw materiaal geplaatst.

Al die media schreeuwen om onze aandacht. Vind je het gek dat het voor veel mensen lastig is zich te concentreren op de krant, zegt Crabbe.

undefined

Verleiden

We laten ons dan ook regelmatig door al die informatie verleiden, blijkt uit het onderzoek Media:Tijd dat afgelopen donderdag werd gepresenteerd. Gemiddeld besteden we dagelijks bijna acht uur en een kwartier aan media in de breedste zin van het woord: tv-kijken, video's streamen, radio luisteren, Facebooken, kranten lezen, berichtjes sturen enzovoorts. Een volle werkdag dus. Daarmee is bezig zijn met media na slapen en werken of studeren onze voornaamste activiteit op een dag.

Maar een klein deel van die tijd gaat naar lezen. Zo'n drie kwartier van die dikke acht uur besteden we aan de krant, boeken, tijdschriften en nieuwssites - waarbij moet worden aangetekend dat alleen de momenten zijn meegerekend dat we tien minuten of langer achter elkaar aan het lezen waren. De keren dat we even snel één bericht op een nieuwsapp bekijken, zijn niet meegeteld, terwijl sommige mensen dat naar eigen zeggen wel twintig keer per dag doen.

De gemiddelde dagelijkse leestijd neemt niet af. Ook twee jaar geleden, toen het laatste Media:Tijd onderzoek werd uitgevoerd, was het gemiddeld drie kwartier per dag, waarvan de krant zeventien minuten kreeg. Het beeld van een razendsnelle 'ontlezing' die vooral de jongere generatie zou treffen, klopt dus niet. Hooguit gaat het om een daling op lange termijn, waarbij je inderdaad kunt vaststellen dat we tegenwoordig minder lezen dan veertig jaar geleden.

undefined

Hersenen

Alexander Pleijter, lector journalistiek en innovatie aan de Fontys Hogeschool in Tilburg, wil daar nog een kanttekening bij maken. Het Media:Tijd onderzoek kijkt bijvoorbeeld niet naar wát we op sociale media doen. "Het ziet sociale media als communiceren. Terwijl ik denk dat we het voor veel meer gebruiken. We lezen er ook ontzettend veel. Alle nieuwsmerken zijn bijvoorbeeld aanwezig op Facebook."

Maar nu terug naar de krant. Want waarom zijn die, zeg, veertig pagina's, zo'n opgave dat het voor velen een reden is om er niet eens aan te beginnen?

Die kleine, korte stukjes tekst die we de hele dag door 'snacken' hebben een groter effect op onze hersenen dan we misschien verwachten, zegt Crabbe. "De aantrekkingskracht van korte berichten is groot. Stel je krijgt een appje binnen, dan ben je meteen geïntrigeerd: van wie zal het zijn en wat zal erin staan? Je krijgt een dopamine-shot als je iets nieuws leest, wat zorgt voor een kortstondig goed gevoel. En aangezien er continu van die nieuwe verleidingen om ons heen zijn, heb je een sterke wilskracht nodig om dat allemaal te negeren, bijvoorbeeld omdat je je een half uur vol wil concentreren op de krant."

We raken gewend aan die korte, overzichtelijke teksten. Met als gevolg dat we het lezen van complexe verhalen ontwennen. Crabbe: "Het brein kan niet continu complexe zaken aan. Je hebt tijd nodig om erover na te denken. Je hoort bijvoorbeeld wel eens dat mensen tijdens het hardlopen de beste ideeën hebben. Dat komt omdat de hersenen rustiger zijn. Er is minder ruis. Goede ideeën hebben daardoor een kans aan de oppervlakte te komen. Maar we moeten die rusttijd voor onze hersenen wel nemen. Daarom is het ook zo makkelijk om voor de simpele opdracht te kiezen, dan is dat moment van nadenken niet nodig."

Is het eigenlijk zorgelijk dat we liever eenvoudige nieuwsberichten van een paar regels lezen dan een doorwrocht achtergrondartikel over situatie in Syrië? Ja, vindt de Brit. Al wil hij ook graag benadrukken dat er ook voordelen zijn aan het lezen van korte, maar wel veel verschillende stukjes. Zo hebben we toegang tot meer veelzijdige informatie dan vroeger.

"Alleen terwijl de wereld om ons heen alleen maar complexer wordt, denken we als mensen steeds minder na. Kijk alleen al naar hoe de discussie over een 'Brexit' gevoerd wordt in Groot-Brittannië. Tot een echt diepgravend debat is het nog niet gekomen. De argumenten van beide kampen komen in hapklare brokken, met korte oneliners. Die de burger dan weer graag en makkelijk consumeert."

Uiteindelijk zijn de krant en het weekblad de dupe van onze drang naar snelle voldoening. Hoewel Pleijter er wel op wijst dat in Nederland nog steeds zo'n 3,5 miljoen mensen een abonnement op een krant hebben. We zijn loyale mediagebruikers en echte gewoontedieren, blijkt ook uit het Media:Tijd onderzoek. Pleijter: "Als je daarvan uitgaat, dan is het voor kranten zorgelijker dat de jonge generatie het niet meer aanleert om een krant te lezen dan dat we het ontleren om lange, complexe artikelen te lezen."

undefined

Rituelen

Voor wie vindt dat hij eigenlijk een krant of weekblad zou moeten lezen - want ook dat hoor je vaak: 'ik zou eigenlijk wel moeten, maar ja, volle agenda hè' - heeft drukte-expert Crabbe wel wat tips. "Wat ik in mijn boek probeer te benadrukken is dat er zoveel dingen zijn om te doen. Maar wat vind jij belangrijk? Focus je daarop. Als het nieuws je niet interesseert, of als je een complexe discussie liever aan je voorbij laat gaan, doe dan niet een poging om veel tijd te besteden aan de krant. Het zal je zwaar vallen het vol te houden."

Vind je het wel belangrijk, maak er dan een gewoonte van om de krant of tijdschrift erbij te pakken en die piepende telefoon even weg te leggen. "Ik geloof in rituelen", zegt Crabbe. "Kijk naar mijn schoonvader. Hij gaat naar zijn favoriete café, bestelt een koffie en leest daar de krant. Hij heeft er een speciaal moment van gemaakt."

En kom nou niet met het argument dat je daar geen tijd voor hebt, want dan kies je volgens de Brit voor de makkelijke weg. "Als ik iemand aanraadt te focussen op datgene wat hij belangrijk vindt, dan is de meest voorkomende opmerking die ik krijg: 'maar ik heb geen tijd om te ontdekken wat ik belangrijk vind'. Het is makkelijker om de dertig dingen die je wil doen gewoon in je dag te proppen, dan keuzes te maken. Met als gevolg dat we geleefd worden. En is dat echt wat we willen?"

undefined

De tv lonkt meer dan een lap tekst

Van de dikke acht uur die we dagelijks aan media besteden, zijn we veel aan het kijken. Tv, YouTube, video streamen: het kost ons dagelijks gemiddeld drie uur, blijkt uit het Media:Tijd onderzoek. Waarom kijken we daar dan niet als een berg tegenop?

Als we het druk hebben, is de tv dus een makkelijke keuze, zegt Tony Crabbe. "We denken dat we ervan genieten, maar in werkelijkheid komen onze hersenen in een half depressieve staat terecht. Het is een passieve activiteit. Lezen is daarentegen creatief. We maken een beeld in ons hoofd van de personages, de omgeving. Maar dat vraagt dus wel meer van onze hersenen."

Toch zijn we volgens Crabbe het gelukkigste als we diep gefocust zijn op een complexe taak. Dat is het moment dat we onze omgeving met alle afleidingen uit het oog verliezen. En de tijd even vergeten.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden