Een 'Kosovo' aan de grens van Polen voor zijn

De politieke rol van Solidariteit is uitgespeeld, maar haar idealen leven voort. De stichting 'Pogranicze' bevordert de dialoog tussen Polen en Litouwers en heeft ideeën hoe de Centraal-Europese ervaring nuttig kan zijn voor het verenigde Europa.

Ekke Overbeek

De Litouwers in Sejny zijn boos. De burgemeester van het stadje aan de Pools-Litouwse grens heeft de eerste en tweede klas van het gymnasium samengevoegd en daarmee is de Litouwstalige klas komen te vervallen. De burgervader beroept zich op een lege gemeentekas, maar de ouders willen daar niets van weten. Ze sturen hun kinderen naar Punsk, waar de Litouwers de meerderheid vormen.

Slechts weinig Polen hebben gehoord van de Litouwse, Wit-Russische, Oe kraïense en Duitse minderheden, samen goed voor ruim een miljoen mensen, ongeveer 3 procent van de Poolse bevolking. Vroeger was dat wel anders, maar de Tweede Wereldoorlog maakte een einde aan het etnische mozaïek dat Polen was en het communisme hield het nationalisme een halve eeuw in de taboesfeer.

,,Het gevaar bestond dat door het wegvallen van de censuur de nationaliteitenkwestie op barbaarse wijze aan bod zou komen'', aldus Krzysztof Czyzewski. In 1990 kwam de oud-Solidariteit-activist naar Sejny. In en rondom het stadje wonen ongeveer 20 000 Litouwers. Dat is veel minder dan het aantal Polen in Litouwen, maar genoeg om voor spanningen te zorgen. ,,We zijn ons ervan bewust dat we ons op ondermijnd gebied begeven. Sejny en omgeving is net als Kosovo. In de jaren na de Eerste Wereldoorlog ging het stadje een paar keer van hand tot hand. De Polen en de Litouwers hebben hun graven uit die tijd op hetzelfde kerkhof.''

Czyzewski's stichting 'Pogranicze' (het grensland) begon in een donkere kelder onder de voormalige Talmutschool. Hier is nog altijd de uitgeverij Pogranicze gevestigd, die vorig jaar bekendheid verwierf door publicatie van het boek 'buren'. Daarin beschrijft professor Jan Gross hoe de Poolse bevolking van het stadje Jedwabne haar joodse medeburgers vermoordde. Het leidde tot het grootste historische debat in het naoorlogse Polen en uiteindelijk tot excuses van de Poolse president.

Ook in Sejny bestaat geen joodse gemeenschap meer. Czyzewski overtuigde de gemeente om de geruïneerde synagoge over te dragen aan 'Pogranicze'. Een grondige opknapbeurt heeft het voormalige gebedshuis veranderd in een activiteitencentrum. Aan de muren hangt een fototentoonstelling over het joodse leven voor de oorlog. Onlangs kwamen topartiesten uit de Klezmerwereld hier bijeen. ,,Het is voor hen een terugkeer naar de wortels van hun muziek. We gaan bij oude mensen langs die zich liederen herinneren of een instrument bespelen. Voor muzikanten van hier, is het een ontmoeting met een verdwenen traditie.''

Veel aandacht besteedt Pogranicze aan de overgebleven bevolkingsgroepen. ,,Mensen zijn bang voor de geschiedenis, bang om de wonden weer open te halen. Maar de tijd dat er geen oorlog is, moeten we benutten om wat gelogen is te ontliegen. Want nu is het nog niet te laat, zoals in Joegoslavië.''

De meeste aandacht gaat uit naar de jeugd. ,,Het is verbazingwekkend om te zien hoe nieuwe generaties oude vooroordelen overnemen'', aldus Czyzew ski. ,,Een keer organiseerden we een opstelwedstrijd. Kinderen die de beste opstellen schreven nodigden we uit voor een discussie hier in de synagoge. Een jongen stond op: Alles wat ik geschreven heb is een leugen. Ik heb het alleen maar opgeschreven omdat ik wist dat jullie dat wilden lezen. Ik heb een hekel aan die Litouwers. Daarop ontbrandde een emotionele discussie die drie uur duurde.''

Een ander forum zijn de 'Kronieken van Sejny'. In 1998 ging een kleine tentoonstelling over oud-Sejny van start. Kinderen die met de school de tentoonstelling hadden gezien, kwamen terug met hun grootouders, die vervolgens terugkwamen met oude foto's, waardoor de tentoonstelling snel groeide. Nu vormen de verhalen van opa's en oma's de basis voor jeugdtoneel en een maquette van oud-Sejny. ,,Zelfs oudere mensen die wantrouwend zijn over onze ideeen, sturen toch hun kinderen hierheen. Als ze de maquette zien barsten ze in tranen uit.''

Het ideaal dat Czyzewski voor ogen heeft is een 'grensland-etos'. ,,In grensgebieden zullen mensen altijd leven met spanningen, maar die kunnen ook positief worden geuit, in een creatieve vorm van concurrentie, een open mentaliteit en het spreken van meerdere talen.''

Daarbij bouwt Pogranicze voort op een lange traditie in Polen zelf. De Pools-Litouwse republiek die aan het einde van de 18de eeuw ten onder ging, was een veelvolkerenstaat. ,,De mythe van dat grensland is heel sterk in onze cultuur, denk aan al die grote schrijvers die uit het oosten kwamen: Slowacki, Mickiewicz, Milosz... Het is in Polen bon ton om uit het grensgebied te komen en haast een belediging te zeggen dat iemand uit Centraal-Polen komt.''

Dit ideaal krijgt niet toevallig het logo 'etos' opgedrukt. ,,Het grensland-etos is rechtstreekse voortzetting van het etos van Solidariteit'', aldus Czyzewski. Pogranicze is net als Solidariteit een combinatie van romantiek en realiteitszin. ,,Romantisch? Zeker, ik probeer een mythe te realiseren, maar het zweeft niet in de lucht.'' Czyzewski wijst op de pasgeverfde muren van het herbouwde 'oude postkantoor', het derde gebouw dat de stichting van de ondergang heeft gered. ,,Er gaat geen dag voorbij zonder dat we hier een bus met schoolkinderen hebben.''

De volgende uitdaging is Europa. De Europese Unie heeft haar deuren ge opend voor haar grensland, van Balticum tot Balkan. ,,Europa zou gebaat zijn bij het creëren van een grensland-etos'', aldus Czyzewski. ,,Europa is nog altijd diep geworteld in de natiestaat, maar lijkt door integratie en immigratie steeds meer op een etnisch mozaïek.'' De Europese integratie is daarentegen gebaseerd op een ,,achterhaald soort kosmopolitisme; het geloof van de man die naar de stad gaat en denkt dat hij zijn dorp voor eens en voor altijd achter zich kan laten''.

Een Europa van regio's kan volgens Czyzewski compensatie bieden voor het verlies aan nationale identiteit. ,,Op dit moment is iedereen bang voor regionalisme, omdat het wordt gezien als een bedreiging voor de Unie. Maar mensen verlangen naar identiteit en dat is gezond.'' Die regio's moeten verbonden zijn door een gemeenschappelijke Europese cultuur. ,,Europa is pas klaar voor de EU, als het met één taal spreekt. We geven bakken geld uit voor ver talingen uit angst dat onze talen zullen verdwijnen. Dit terwijl Engels - helaas niet het Esperanto - de lingua franca van Europa wordt. In Litouwen was dat vroeger Pools, in Bukovina was dat Duits, maar dat wil niet zeggen dat andere talen verdwijnen. In een grensland is het spreken van meerdere talen heel natuurlijk.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden