Een Knip voor een koopje

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Paul Huys Janssen, conservator oude kunst van Het Noordbrabants Museum in 's-Hertogenbosch.

Bingo!', dacht Paul Huys Janssen, toen hij in het depot van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed dit schilderij zag. Het doek was in slechte staat. Maar daar keek de conservator oude kunst van Het Noordbrabants Museum in 's-Hertogenbosch 'doorheen'. "Ik zag meteen hoe mooi dit werk zou passen in onze collectie." Dat was zijn eerste gedachte. De tweede was: "Onbegrijpelijk dat andere musea het nog niet hebben ingepikt." Het museum heeft het schilderij laten restaureren en in permanente bruikleen gekregen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Deze instantie beheert de rijkscollectie van Nederland, waaruit alle musea stukken mogen lenen, mits zij aan de juiste eisen voldoen.

Herkomst onbekend
Het schilderij heeft een onduidelijke herkomst. Het wordt voor het eerst vermeld in 1944, als het wordt overgedragen aan de Nederlandse staat door de kunstenaar Henk Melgers, die lid was van de Groninger kunstbeweging De Ploeg. In 1944 woonde en werkte hij in Amsterdam. Hoe hij aan het schilderij is gekomen, is onbekend. Er ligt geen claim op. Huys Janssen: "Misschien roept dit artikel herinneringen op bij mensen. Dat zou wel heel bijzonder zijn."

Voor zover bekend is het schilderij nog nooit te zien geweest voor het publiek. "Terwijl het toch zo'n prachtig kijkplaatje is." De conservator heeft het een prominente plek gegeven in het museum, dat dit weekeinde na een verbouwing van twee jaar weer open ging. Huys Janssen vermoedt dat er inmiddels wel een paar musea spijt hebben dat zij dit schilderij niet hebben opgemerkt. Zeker gezien het luttele bedrag waarvoor het museum het heeft gekregen. De restauratie kostte drieduizend euro. De waarde ligt vele malen hoger: de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft de verzekerde waarde op 150.000 euro bepaald. Huys Janssen: "Je mag dit dus gerust een koopje noemen."

Speuren in depots
De conservator maakt er al jaren een sport van om te speuren naar 'koopjes'. Die vind je niet alleen op veilingen, is zijn ervaring. "Als musea serieuzer werk maken van het doorzoeken van elkaars depots, zouden ze nog heel wat stukken ontdekken die een waardevolle aanvulling zijn op hun collectie. Daar ben ik van overtuigd." Het is ook zijn 'Hollandse zuinigheid', zegt de conservator, dat hij altijd probeert werken zo goedkoop mogelijk te bemachtigen en zoveel mogelijk te lenen. "En alleen als ik iets echt een plek kan geven in het museum. Maar ik durf ook wel geld uit te geven, hoor. In 2007 betaalden we 160.000 euro voor het zelfportret uit 1637 van Thomas Willeboirts Bosschaert uit Bergen op Zoom."

Tot de musea waar deze bruikleen ook naar toe had gekund, rekent Huys Janssen in ieder geval Rijksmuseum Twenthe. "Dit doek zou perfect passen in hun collectie landschapsschilderijen. Het verbaast me dat ze dit schilderij nooit hebben ontdekt, dat ze voor een prikkie hadden kunnen krijgen. Ze hebben in dat museum met steun van fondsen wel een heel duur werk van Thomas Gainsborough gekocht. Ze kiezen gewoon voor een iets hoger niveau dan wij. Maar dat neemt niet weg dat als je maar goed zoekt, ook hele mooie koopjes kunt scoren."

Dit schilderij vormt een welkome aanvulling op de werken van de Brabantse schildersfamilie Knip in de collectie van Het Noordbrabants Museum. Twee schildersfamilies spelen een prominente rol in dit museum: naast de Knips zijn dat de beroemde Brueghels uit de zestiende en zeventiende eeuw.

Het niveau van de schilderkunst van de Brueghels ligt aanzienlijk hoger dan dat van de Knips, maar ook die konden heel aardig schilderen, zegt Huys Janssen. Vader Nicolaas Frederik, zoon Josephus Augustus en kleindochter Henriëtte Ronner-Knip waren vooral goed in bloemstillevens - één van de speerpunten van Het Noordbrabants Museum -, landschappen en poezen. Henriëtte geldt als de belangrijkste poezenschilderes van Nederland, al draaide ze haar hand ook niet om voor honden.

Ook op dit schilderij, van haar vader, spelen dieren een prominente rol. Er is weinig bekend over dit werk. Vrijwel zeker schilderde Josephus Augustus Knip het in Berlicum, een dorp in de buurt van 's-Hertogenbosch, waar hij zijn hele leven heeft gewoond en gewerkt.

De precieze datering staat niet vast, maar het moet na 1820 zijn geschilderd. In die periode waren oer-Hollandse landschapstaferelen met koeien, die op schilderijen uit de Gouden Eeuw waren gebaseerd, erg in trek in de Hollandse kunstwereld. Huys Janssen: "Men vond dat met dit soort schilderijen ook de eigen landsaard behouden kon blijven." Zelf zou hij het landschap overigens eerder als Brabants dan als Hollands willen bestempelen.

Het silhouet van 's-Hertogenbosch ontbreekt op de achtergrond, maar het ligt voor de hand dat deze boerenfamilie met zijn veestapel op weg is naar de veemarkt in Den Bosch, veronderstelt de conservator.

De kunstenaar koos een opvallende plek voor zijn handtekening: hij signeerde op de boomstam, links onder in de hoek. Ook dat is afgekeken van de schilders in de Gouden Eeuw. Huys Janssen: "Van Goyen signeerde ook vaak op een voorwerp in zijn schilderijen, bijvoorbeeld op een bootje."

Geslaagd als kijkplaatje
De dode bomen in het landschap zijn eveneens ontleend aan de schilderijen uit de Gouden Eeuw. Toen hadden ze meestal een symbolische betekenis: ze stonden voor vergankelijkheid en verval. Maar de conservator betwijfelt of dat in dit schilderij ook het geval is. "Ik denk dat Knip die dode bomen gewoon heeft afgekeken van zijn voorgangers, zonder een speciale bedoeling. Hij heeft dit schilderij ook niet gemaakt om een zwaar verhaal te vertellen. Hij heeft het bedoeld als een kijkplaatje. En daarin is hij prima geslaagd. Ik vind dat hij heel mooi de speling van het licht heeft weergegeven. Ook het groen is knap geschilderd. Ik denk dat dit één van zijn beste, zo niet het allerbeste schilderij is. Wij zijn er heel blij mee, en ik denk dat we ons publiek er ook veel plezier mee doen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden