'Een kleine, stompe neus wijst op aanleg voor domheid'

Jaco Berveling (1957), socioloog

"'Kijkjes door venster, deur en dak in het binnenste van den mensch', zo heette het boekje over schedel- en gelaatkunde dat ik jaren terug op een boekenmarkt vond. Uit ogen, oren en neus was van alles op te maken, betoogde de auteur, uiterlijke kenmerken maken mensen volgens hem doorzichtig als glas. Daarna las ik 'Gelaatskennis' van de Amerikaanse frenoloog Louis Allen Vaught, vol tips: welke vrouwen je dient te mijden, welke mannen onbetrouwbare vaders zijn en welke bedienden je liever niet in huis moet halen.

Nauwkeurig beschreef Vaught waaraan je onbetrouwbare lieden kon herkennen. Roofmoordenaars hadden andere uiterlijke kenmerken dan dieven of inbrekers. Wie een lange rechte neus had zou intelligent zijn, een kleine, stompe neus wees op domheid.

Een eeuw geleden geloofden ze toch maar alles, zo dacht ik. Toch liet het me niet los. Ik maakte een toer langs Franse en Italiaanse musea, waar ik gipskoppen, portretten en schedels bekeek. Vaak van de grootste moordenaars en misdadigers, want extreme types, zo was destijds de gedachte, vertoonden ook de extreemste uiterlijke kenmerken en waren dus interessant studiemateriaal.

Ik ontdekte dat psychologen zich weer met de oude vraag bezighouden: is het karakter af te leiden uit het uiterlijk? De schedel- en gelaatkunde bleek nog lang niet dood, ze had zelfs in de jaren zeventig een comeback gemaakt!

Uit modern psychologisch onderzoek leerde ik dat onderzoekers wel degelijk wat zinnigs kunnen zeggen over de relatie tussen kop en karakter. Zo is de inschatting van gezondheid op basis van gezicht vrij makkelijk: een symmetrisch gezicht en een mooie huid zijn vrij goede voorspellers. Ook homoseksualiteit is, beter dan op basis van toeval verwacht mag worden, van het gezicht af te lezen - handig bij de partnerkeuze. En dominantie, competentie en intelligentie menen we te herkennen. Wanneer proefpersonen portretten van managers van grote bedrijven zien, blijken zij goed te kunnen inschatten of de manager competent is of niet - wat weer toetsbaar is aan de hand van de winstcijfers van het bedrijf. Ook betrouwbaarheid en agressiviteit zijn op basis van het gezicht te herkennen.

Maar vaak zijn uiterlijke kenmerken misleidend. Befaamd is het verhaal over het televisiedebat tussen Richard Nixon en John F. Kennedy in 1960. Wie het debat op tv had gevolgd vond Kennedy beter, omdat Nixon - ongeschoren kin, de donkere kringen onder zijn ogen - er onbetrouwbaar en onverzorgd had uitgezien. Maar luisteraars die het debat op de radio hadden gehoord, en dus niet werden afgeleid door uiterlijke kenmerken, vonden Nixon sterker.

Het blijft dus oppassen, ook omdat missers verregaande gevolgen kunnen hebben. Bijna was de evolutietheorie er niet geweest, omdat de kapitein Darwin niet wilde meenemen op de HMS Beagle (waarop Charles Darwin de wereldreis zou maken die hem inspireerde tot het schrijven van 'On the Origin of Species') . De kapitein vroeg zich af of hij wel voldoende vastberadenheid en energie bezat voor een dergelijke reis, gezien de contouren van zijn neus."

Jaco Berveling: Op het tweede gezicht. De relatie tussen gelaat en karakter. Balans, Amsterdam; 320 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden