'Een kleine kerk is niet goed'

Aartsbisschop Wim Eijk is niet bang om harde besluiten te nemen. Daarmee lost hij problemen op, maar het leidt vaak ook tot oproer. 'Ik ben nooit voor de populariteitsprijs gegaan.'

Wie vroeger bij de aartsbisschop van Utrecht op bezoek ging, werd binnengelaten via de dienstingang op Maliebaan 38. Wij mogen via de deur van het paleis zelf, op nummer 40. Wim Eijk verplaatste de ingang weer naar de monumentale entree. Het paleis straalt na de opknapbeurt uit dat de bisschop zijn zaken op orde heeft. Deze week is Wim Eijk vijf jaar aartsbisschop van Utrecht. Onpopulaire maatregelen moest hij nemen, om, naar eigen zeggen, het aartsbisdom financieel weer gezond te krijgen in tijden van krimp. Zo ontsloeg hij twee derde van het personeel en sloot hij de priesteropleiding van het aartsbisdom. Eijk kreeg de naam een autoritair bestuurder te zijn die geen tegenspraak duldt. De turbulentie daarover werd overtroffen door berichten over het seksueel misbruik in de kerk.

Twee woordvoerders zijn aanwezig bij het gesprek. Ze luisteren, schenken koffie bij en vullen Eijk af en toe aan. Als de kardinaal, iets te laat, zich bij ons voegt, komt het gesprek al snel op het rumoer rond de stijging van het aantal katholieken dat zich wil laten uitschrijven. "In het aartsbisdom hebben we er tot voor kort eigenlijk weinig problemen mee gehad", zegt kardinaal Eijk. "Mensen meldden zich bij ons en wij regelden het dan via de parochie. Maar sinds de laatste golf van uitschrijvingen na die bewuste kersttoespraak van de paus bleek dat er toch verschillen waren tussen de bisdommen. Daarom komen wij als bisschoppenconferentie binnenkort met een uniforme manier van uitschrijven."

U maakt het eenvoudiger om je te laten uitschrijven. Moet u niet juist achter die mensen aan om ze te behouden voor de kerk?
"Natuurlijk vinden wij het ontzettend jammer als mensen zich laten uitschrijven. Ons ideaal zou zijn als iedereen van harte zou geloven en achter Jezus Christus en de kerkelijke leer zou staan. Maar de praktijk is helaas anders. Als mensen andere overtuigingen zijn toegedaan en zich willen losmaken van de kerk, dan moeten we ons daarbij neerleggen. Het aanbod van het gesprek ligt er altijd, maar mensen moeten niet het idee hebben dat je moeilijk van ons af komt."

Wat vond u van actie van pastoor Harm Schilder die foto's van kerkverlaters in het voorportaal van zijn kerk wilde ophangen?
"Toen wij als bisschoppen hoorden dat pastoor Schilder te gast zou zijn bij 'Pauw en Witteman' om over zijn plannen te praten, hebben we daar meteen afstand van genomen. Ik twijfel niet aan de oprechtheid van zijn intenties, maar onze methode is het niet."

Wat ziet u als hoogtepunt en dieptepunt van de afgelopen vijf jaar?
"Hoogtepunten waren voor mij de bedevaarten met het bisdom naar Lourdes. De Mariadevotie is een heel vruchtbare manier om mensen terug te brengen bij Christus en zijn kerk. Over het dieptepunt hoef ik niet lang na te denken: het seksueel misbruikschandaal. Als katholieke kerk hebben we het boetekleed aangedaan. Samen met de religieuzen hebben we gezegd dat we hier een goed antwoord op moeten vinden. Je kunt het leed dat mensen vaak op jonge leeftijd is aangedaan en dat grote repercussies heeft voor de rest van hun leven niet meer goedmaken, maar wel erkennen. We hebben zo goed als mogelijk de aanbevelingen van Deetman uitgevoerd."

Kunt u zich nu beter voorstellen wat het met je doet als je als kind wordt misbruikt?
"Wat mij het eerst opviel bij het lezen van het rapport van Deetman was de grote frequentie waarmee het voorkwam. Zowel binnen de kerk als daarbuiten. Dat had ik nooit gedacht. Ook wist ik niet welke grote gevolgen misbruik op jonge leeftijd voor de rest van je leven kon hebben. Ik had er ook nooit echt mee te maken gehad. Ik heb natuurlijk nu ook een aantal keren met slachtoffers gesproken. Dat scheelt."

Wat zegt u tegen die slachtoffers?
"Belangrijk is dat je erkent dat het misbruik heeft plaatsgevonden. Als mensen dat zien dan ontstaat er een stuk openheid. Mensen zijn dan opgelucht. 'Hij neemt ons serieus.' Het heeft natuurlijk heel veel commotie veroorzaakt. Het imago van de kerk heeft een deuk opgelopen. Als bisschop gaat je dat ter harte. Wij staan voor Christus en zijn evangelie en ook voor het gebod van de liefde, een zorgvuldige omgang met huwelijk en seksualiteit. Als mensen uit je eigen gelederen dan deze dingen doen, tast dat je geloofwaardigheid natuurlijk aan."

Bij uw aantreden had het aartsbisdom grote financiële problemen. Er dreigde zelfs een faillissement. Kunt u de schadevergoedingen aan slachtoffers wel betalen?
"Na een aantal pijnlijke maatregelen is onze financiële situatie nu weer gezond. Wij dragen als aartsbisdom bij aan de kosten van de commissie- Deetman en het werk van het Meldpunt. En ook de schadevergoedingen aan slachtoffers kunnen we binnen de gestelde termijn betalen uit onze eigen middelen."

Heeft u al gebruikgemaakt van het miljoen dat verzekeringsmaatschappij Aegon enkele jaren geleden heeft gestort in een speciaal compensatiefonds voor slachtoffers na een juridisch conflict met de bisschoppen?
"Dat miljoen staat er nog. Maar ik verwacht wel dat het op den duur gebruikt gaat worden voor schadevergoedingen. Het is overigens niet zo dat we dat geld nodig hebben, omdat we anders niet aan onze verplichtingen kunnen voldoen. Het aartsbisdom is solvent."

Het lijkt nu veel rustiger rond uw persoon. Is dat nu omdat u beter functioneert of zijn uw critici moedeloos geworden en houden ze hun mond maar?
Lachend: "Mensen zeggen vaak: 'Van dichtbij valt u best wel mee.' Uiteindelijk hebben de mensen begrepen dat die pijnlijke maatregelen nodig waren. Ik heb gemerkt dat het geleid heeft tot een stuk waardering en respect voor mijn persoon. Ik ben nooit voor de populariteitsprijs gegaan. Ik heb gedaan wat nodig was en ik weet zeker dat als het bisdom failliet was gegaan, ik die prijs ook niet gekregen zou hebben. Dan had ik ook nog Rome achter me aan gekregen."

Toch dreigt er nieuw oproer, nu u bepaald heeft dat de officiële vieringen rond Pasen alleen in eucharistische centra mogen plaatsvinden, door u aangewezen. Wat zegt u tegen de katholieken die op Goede Vrijdag en op de avond voor Pasen voor een gesloten kerk staan en die zich afvragen: waarom kon het alle jaren wel en nu plots niet meer?
"De kerk heeft bepaalde normen voor de liturgie, al tweeduizend jaar. Die vloeien voort uit het wezen van ons geloof. Bij sommige gelegenheden hoort nu eenmaal een eucharistieviering. Misschien dat de regels een tijd lang in Nederland minder strikt gehandhaafd zijn, maar het is goed om ook op dit gebied weer in lijn te komen met de Wereldkerk."

Maar mensen voelen dat alsof ze iets van bovenaf wordt opgelegd. Dan is het toch niet zo gek dat ze boos zijn?
"Ik denk dat het belangrijk is om goed uit te leggen waarom het gaat. Dat doen we ook. Mijn ervaring is dat als je mensen zegt dat het niet gaat om een grote verandering, maar meer om een bijstelling van de liturgie, dat ze zeggen: 'O, zit dat zo'."

U heeft veel macht. Wie controleert eigenlijk of u uw werk goed doet?
"Uiteindelijk ben ik de eindverantwoordelijke in dit bisdom voor alles wat er gebeurt. Maar ik functioneer binnen het kerkelijk recht. Dat bepaalt wel degelijk dat er bepaalde organen moeten zijn die mij controleren. Zo moet de begroting van het bisdom worden goedgekeurd door het kapittel van het bisdom. Daarin zitten ervaren priesters."

Wie benoemt dat kapittel?
"Dat doet de bisschop."

Het lijkt me lastig om aan te buitenwereld uit te leggen dat u uw eigen controleurs benoemt.
"Dat weet ik niet. Die mensen zijn voor het leven benoemd, het zijn priesters uit mijn eigen bisdom die beschikken over een onafhankelijk inzicht. Het is niet zo dat je als bisschop zomaar over van alles kunt beslissen."

We zien u weinig in de media. Waarom is dat?
"Dat is een bewuste keuze. Bij mijn benoeming tot aartsbisschop heb ik uitdrukkelijk gezegd dat ik er de voorkeur aan geef persoonlijk met mensen te communiceren als ik bijvoorbeeld een parochie bezoek en dat niet via de media te doen. Daar hou ik me aan, enkele uitzonderingen daargelaten zoals rond de presentatie van het rapport-Deetman."

Maar als er een actuele katholiek kwestie speelt, maken Antoine Bodar en Roderick Vonhögen hun opwachting in programma's als 'Pauw en Witteman'. Hoort u daar niet te zitten?
"Ik kies daar niet voor. Ook niet als voorzitter van de bisschoppenconferentie. Roderick Vonhögen is mediapriester en vrijgesteld voor dit soort optredens. En dat geldt in zekere zin ook voor Antoine Bodar."

Het grote publiek denkt langzamerhand dat Bodar de officiële woordvoerder van de katholiek kerk in ons land is, want als er iets aan de hand is, zien ze hem en niet u of een van uw collega-bisschoppen.
"Ik vind dat in de huidige situatie van de kerk in Nederland, waarbij we in de beklaagdenbank zitten, alle bisschoppen zich terughoudend moeten opstellen.

"Overigens denk ik dat heel veel mensen wel weten wat de rol van Bodar is. Zo spreekt hij over de inhoud en niet over het beleid. Dat is aan de bisschoppen."

Voor wie bent u bisschop? Voor de katholieken die meegaan naar Lourdes of ook voor hen die bij wijze van spreken al met één been buiten de kerk staan?
"Ik ben bisschop voor alle katholieken. Ik verkondig het geloof in Christus aan allen en we hopen dat ze een persoonlijke relatie met de Heer krijgen. De mate waarin die boodschap wordt overgenomen, verschilt nog al. Dat is natuurlijk wel jammer."

Heeft een kleine kerk ook voordelen?
"Nee, dat is niet de bedoeling van Heer."

Geen 'heilige-rest-kerk' van een kleine schare uitverkorenen?
"Een kleine kerk is niet goed. Dat wordt al snel een onderonsje van mensen die allemaal overtuigd katholiek zijn. Wij moeten blijven proberen met onze boodschap iedereen te bereiken. Dat is Gods bedoeling en daar moeten we aan vasthouden."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden