Een kleine kerk heeft ook voordelen

In het Theologisch Elftal geven om de week twee godgeleerden hun visie op de actualiteit. Vandaag Gerard de Korte en Bas van der Graaf over het geslonken vertrouwen in de kerk.

Wat hebben premier Mark Rutte, generaal Peter van Uhm en Paul Witteman gemeen? Ze genieten in Nederland meer vertrouwen dan de dominee en de pastoor. De cijfers in het vorige week verschenen rapport 'De sociale staat van Nederland 2011' van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) liegen er niet om. Terwijl radio, politie en leger bij de burger het grootste vertrouwen genieten, staat de kerk na regering en politieke partijen op een treurige laatste plaats. Twee derde van de Nederlanders wantrouwt de kerken.

"Pijnlijk, heel pijnlijk", zegt Gerard de Korte, bisschop van bisdom Groningen-Leeuwarden. Ook hij heeft het deprimerende staatje op de voorpagina van zijn ochtendkrant zien staan. "Het is niet nieuw. We zien het al zo'n veertig à vijftig jaar. Er zijn al heel veel mensen van ons weggegroeid, of om het in bijbelse termen te zeggen: ze hebben zich verontschuldigd."

Dat heeft dominee Bas van der Graaf van de Jeruzalemkerk in Amsterdam-West ook gemerkt. "Ik herken het beeld dat uit het onderzoek naar voren komt wel van hier uit de stad. Het vertrouwen in ons als kerken is niet erg groot. De secularisatie gaat maar door. We verdwijnen in de marge, raken buiten het zicht van het grote publiek."

Bisschop De Korte: "In 1500 was God vanzelfsprekend, nu is hij een optie. En als men nog in hem gelooft, is dat al lang niet meer altijd in de God van de Schrift, die zich geopenbaard heeft in Jezus Christus."

Het SCP wijt het dalende vertrouwen in de kerk niet alleen aan de secularisatie, maar ook aan de recente schandalen rond seksueel misbruik door rooms-katholieke geestelijken. Van der Graaf: "Dat speelt zeker een rol. Ook de discussie rond mijn collega Vlietstra en zijn uitspraken over het kastijden van kinderen doen de kerk geen goed."

Bisschop De Korte is het eens met de analyse van het SCP, maar plaatst wel een kanttekening. "Ik loop niet weg voor dat misbruik en andere negatieve zaken, maar al het goede dat de kerk doet - al die mooie vieringen, het ziekenbezoek, de hulp aan mensen die het minder hebben -daar horen we niets over in de media. Het goede fluistert, het kwade schreeuwt, luidt het spreekwoord."

Voor bisschop De Korte zijn de SCP-cijfers aanleiding voor zelfreflectie. "Ik vind dat we als kerk veel beter moeten nadenken over hoe we ons presenteren. Voor mij is dat: open en gastvrij, maar ook orthodox. Dat laatste is een lastig woord omdat het vaak gelijkgesteld wordt met conservatief. Maar het betekent eigenlijk: oprechte eredienst. En dat moeten we ook zijn: een kerk die oprecht God en mens wil dienen en openstaat voor iedereen. Aan de andere kant: als wij in de kerk hetzelfde zeggen als wat daarbuiten wordt gezegd, verliezen wij ons bestaansrecht."

Je hoort het steeds vaker. Van Katwijk tot Rome, van Bodar tot Van der Vlies: orthodoxie heeft de toekomst. Ook dominee Van der Graaf is overtuigd rechtzinnig. Hij leidt een orthodoxe gemeente die opvallend veel jongeren trekt. "Het is zeker zo dat orthodoxie samenbindt. Wij geven vanuit het evangelie duidelijke antwoorden op de grote vragen van het leven. Het is heel belangrijk dat je als kerk een duidelijke identiteit hebt. Het iedereen naar de zin willen maken, dat werkt gewoon niet meer."

Dat vinden ook steeds meer bisschoppen in de katholieke kerk. Vorige week nog pleitte hulpbisschop Rob Mutsaerts van het bisdom Den Bosch in de Volkskrant voor een kleine kerk die tegen de tijdgeest ingaat. "Een gezonde authentieke kerk die zichzelf is en die ook zo weer kan groeien." Dat veel mensen de kerk verlaten, hoeft dus helemaal geen ramp te zijn. "Jezus was aan het eind ook maar met weinigen over", zei Mutsaerts eerder op de landelijke televisie.

Zijn collega De Korte uit Groningen denkt er toch anders over. "Ik ben niet van de 'heilige-restkerk'. Dat is ook helemaal niet katholiek. We zijn nog altijd een volkskerk en dat moeten we willen blijven. We hebben door de eeuwen heen altijd gradaties van participatie gehad. Van randkerkelijken tot gelovigen die trouw elke week komen. Om met Oepke Noordmans te spreken: Jezus is er niet alleen voor de leerlingen, maar ook voor de schare."

"O ja, Oepke Noordmans." Bas van der Graaf spreekt de naam van de bekende hervormde theoloog (1871-1956) en predikant met plezier uit. Hij is het ook nog met hem eens. "Als de kerk de schare niet meer bereikt, is er iets mis. Er komen veel hoogopgeleide jongeren bij mij in de kerk. Dat is heel fijn, maar voor je het weet ben je een yuppenkerk. Ik ben blij dat er op zondag ook zwervers en andere sociaal zwakkeren bij ons in de banken zitten. En dat die zich er ook thuis voelen."

Vertrouwen, daar gaat het allemaal om. Het Sociaal Cultureel Planbureau presenteert over precies een jaar weer een 'staat van ons land'. Zullen de kerken erin slagen om tegen die tijd de politici en de pers te passeren op dat vermaledijde lijstje?

De Korte: "Wij bisschoppen zijn krimpbegeleiders, maar we moeten tezelfdertijd missionair zijn. Dat is lastig, want het eerste demotiveert - de kerk wordt nu eenmaal kleiner -en het andere stimuleert. Echt een worsteling."

Dominee Van der Graaf: "Als Jeruzalemkerk proberen we heel voorzichtig weer vertrouwen te winnen in de buurt. Gewoon door aan te sluiten bij goede initiatieven die er zijn en te delen wat ons is toevertrouwd: ons gebouw, onze vrijwilligers, onze betrokkenheid. Vanuit het stadsdeel wordt dat zeer gewaardeerd."

De Korte doet een voorstel voor een nieuwe vorm van kerk-zijn: "Ik pleit voor kleine kerkgemeenschappen tussen de gelovige en de anonieme parochie in. Het gaat dan om tien à twaalf mensen die rond de Bijbel samenkomen en hun geloof met elkaar delen."

Volgens dominee Van der Graaf kan het ook een voordeel zijn dat de kerk kleiner wordt. "We zitten in de marge, maar dat is wel een vruchtbare plek om de kracht van de kerk te herontdekken. Ik las vanochtend nog in het boek Handelingen, het tweede hoofdstuk. De eerste, kleine christengemeente is bij elkaar, net na het Pinksterfeest. Ze hebben het geloof in Christus aanvaard, zijn geïnspireerd door de Geest van God. Alles wordt gedeeld. Ze gebruiken samen de maaltijd. En dan lees je in vers 47: Ze loofden God en stonden in de gunst van het volk."

Van der Graaf vervolgt: "Vertrouwen in de kerk is dus een gunst en wordt blijkbaa

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden