Een klassieke 'whodunit': wie vermoordde de 80-jarige Rietje?

Het Kastanjeplein in Amsterdam-Oost. Beeld Patrick Post
Het Kastanjeplein in Amsterdam-Oost.Beeld Patrick Post

Een bejaarde vrouw wordt dood gevonden in haar huis. Vermoord door haar zoon en schoondochter vanwege de erfenis? Een klassieke 'whodunit', aldus het Openbaar Ministerie.

Hans W. steekt een duim op naar de publieke tribune. Zodra hij van de rechter de kans krijgt, bedankt hij iedereen die hem en zijn vrouw komen steunen. Dat zijn er nogal wat. W. is een bekend figuur in Amsterdam-Oost. Net als zijn moeder dat was voor haar dood.

Het verhaal dat W. (55) en Susan H. (56) haar zouden hebben vermoord, laat niet lang op zich wachten. Al op de dag dat de 80-jarige Maria 'Rietje' Esselaar wordt gevonden in haar woning aan het Kastanjeplein, staat zijn broer daarover tumult te maken voor het huis, zegt W.

Dat was 12 juni 2016. Nu staat de rechter op het punt uitspraak te doen in de zaak tegen het echtpaar. Komende donderdag horen W. en H. of de rechtbank er net als het Openbaar Ministerie van overtuigd is dat zij de bejaarde vrouw hebben vergiftigd met oxycodon, een morfine-achtige pijnstiller. De eis tegen beiden: zestien jaar cel. Want ook al is niet vast komen te staan wie van de twee de pillen toediende, het echtpaar heeft een gelijk aandeel in deze macabere zaak, vindt het OM.

Bekennen

Zaken als deze, waarbij kinderen terecht staan voor de moord op een ouder, zijn in Nederland jaarlijks op één hand te tellen. Het verhaal - hoe triest ook - heeft volgens de officier van justitie ook trekken van een klassieke 'whodunit' die we kennen van de literatuur en van detectives op tv. Een zoektocht naar de daders die bij Hans en Susan eindigt, omdat er simpelweg geen andere mogelijkheid is.

Zij hadden onbeperkt toegang tot het huis van Riet omdat de tuinen aan elkaar grenzen. Alleen bij hen thuis wordt oxycodon gevonden. Susan had die pillen acht maanden eerder voorgeschreven gekregen toen ze haar schouder brak na de val in hun boot.

En er is het getapte gesprek tussen de echtelieden in de auto. "Zolang wij niet bekennen, weten ze niet wie het gedaan hebben."

Erfenis

Dat Riets eigen zoon en schoondochter - haar mantelzorgers - verantwoordelijk worden gehouden voor haar dood, is niet de enige reden dat de zaak zoveel opzien baart in de buurt. Riet heeft dik vijftig jaar in het loodgietersbedrijf van de familie gestaan aan het plein vlakbij het Oosterpark. De familie bezit er ook meerder panden. Het leverde Riet een vermogen op. En de bijnaam 'Hertogin van het Kastanjeplein'.

Na de dood van haar man, namen Hans en een broer de zaak over. Ergens daar is het mis gegaan. Er kwam ruzie. Slaande ruzie. Als agenten na de 112-melding over Riets dood ter plaatse komen, kennen ze het adres.

De verhalen over wat er precies is voorgevallen in de familie, hangen sterk af van de persoon aan wie je het vraagt. Duidelijk is dat Riet twee van haar zonen had onterfd, en alleen Hans haar geld zou krijgen. Volgens de broers isoleerde en manipuleerde Hans zijn moeder. Volgens Hans wilden zijn broers moeder wegstoppen in een tehuis voor dementerenden en haar geld verkwanselen.

De onterfde zonen waren een procedure bij de rechter gestart om een onderbewindstelling af te dwingen. Hun moeder was dement, stellen zij. Hans houdt het op 'in de war'. De verhalen die in de buurt rondgaan dat Riet werd opgesloten in huis en wel eens op de deur stond te bonken omdat ze naar buiten wilde, worden volgens hem zwaar overdreven. Zijn moeder raakte de laatste tijd weleens de weg kwijt als ze alleen de straat op ging. Daarom is toen besloten de deur op slot te doen, zodat ze alleen onder begeleiding naar buiten ging. Ook werd er iemand in huis gehaald om te helpen bij de verzorging en Riet gezelschap te houden.

Vanaf het eerste moment wordt de dood van de bejaarde vrouw als 'verdacht' bestempeld. Volgens agenten die die zondagmorgen in 2016 ter plaatste komen nadat schoondochter Susan 112 heeft gebeld, is er gerommeld met spullen in de slaapkamer. Zo zit er beddengoed in de wasmachine en ligt de oude vrouw onder een schoon laken op bed.

Gemaakt

Ook noteren agenten dat het echtpaar zich 'gemaakt gedraagt'. Ze snikken overdreven, zijn het ene moment hard aan het huilen en het andere moment aan het lachen. Iets dat Hans als totale nonsens afdoet: "Is er een protocol hoe ik me moet gedragen als mijn moeder net is overleden?"

Als de schouwarts ook nog een pil onder de tong van Riet ontdekt, gaan alle alarmbellen af. Het blijkt om oxycodon te gaan, een pijnstiller die de ademhaling dempt, de hartslag en bloeddruk naar beneden brengt en bij een te hoge dosering dodelijk kan zijn. Riet heeft zo'n dodelijke hoeveelheid in haar bloed: 0,35 milligram per liter. Het OM schat dat de vrouw tien tot twintig pillen toegediend kreeg.

Vaststellen dat iemand is overleden aan een overdosis medicijnen, is een ingewikkelde opgave. Het is eigenlijk een kwestie van andere mogelijke doodsoorzaken uitsluiten. Riet was op leeftijd, maar volgens de patholoog-anatoom in prima conditie voor een 80-jarige.

In de maanden voor haar dood ging ze wel achteruit. Helemaal nadat ze haar heup had gebroken door een val in de douche, ging zelfstandig lopen vrijwel niet meer. Ook zelfstandig eten was steeds moeilijker. Maaltijden werden verwerkt in een smoothie.

Onverzorgd

Kort voor haar overlijden ging Riet nog op vakantie met het Leger des Heils. Volgens verplegers daar, zag de oude vrouw er verwaarloosd en vervuild uit. Een van hen besloot daar een officiële melding van te maken.

Dat Riet op een vakantie ging die bedoeld is voor mensen met een kleine portemonnee, is wrang, vindt de officier van justitie. Er was geld zat. Hans en Susan genoten daar ook volop van. Ze hadden de dag voor de dood van Riet nog een nieuwe boot gekocht.

Allemaal onzin, die aantijgingen dat ze 'ma' niet goed verzorgden, zeggen Hans en Susan. Vooral Hans was dol op zijn moeder - er wordt door getuigen gekscherend gezegd dat hij met zijn moeder was getrouwd als dat had gekund. Dat Susan wel eens met haar schoonmoeder in de clinch lag, zegt volgens haar advocaat niets. "Het zal niet de eerste keer zijn dat een moeder moeite heeft met de echtgenote van haar favoriete zoon."

Wat er volgens het echtpaar dan wel is gebeurd die nacht in 2016? Misschien dat iemand haar pillen gaf om de pijn te verlichten en was haar dood helemaal niet de bedoeling. Want dat de vrouw tien tot twintig pillen zou hebben gekregen, is niet meer dan een schatting, zeggen de advocaten van Hans en Susan. Je komt op dat aantal uit als je uitgaat van de pillen met de dosis oxycodon die Susan voorgeschreven kreeg. Maar er bestaan ook pillen met een veel hogere dosering. Kreeg Riet die, dan zou het maar om een paar capsules kunnen gaan. Het feit dat het OM dat niet als mogelijkheid beschouwt, kan alleen maar wijzen op tunnelvisie, vinden de advocaten.

En wat dacht je van het scenario dat Riet er zelf een einde aan maakte? Soms was Riet het zat, zeggen getuigen. Dan zei ze dat ze 'daar' heen wilde, wijzend op de foto van haar overleden man en oudste zoon. Ze hield ook niet van artsen. Die zouden haar alleen maar vertellen dat ze niet moest roken en drinken. Juist dat deed Riet graag. Overigens net als Hans en Susan.

Het OM noemt suïcide 'zeer onwaarschijnlijk'. Er is geen aanwijzing voor gevonden. Bovendien is het de vraag of Riet daartoe in staat was. Ze was aan bed gekluisterd.

Is de dood van de oude vrouw het ultieme dieptepunt van een langslepende vete in de familie om geld? Volgens de officier van justitie moet er een moment zijn gekomen dat het echtpaar besloot dat ze moeder een handje gingen helpen, omdat de zorg voor haar steeds meer een blok aan het been werd.

Abnormale moorden

In de wetenschap worden ze 'abnormale moorden' genoemd: kinderen die hun moeder, vader of beide ouders doden, of ouders die hun kinderen ombrengen. De moorden in gezinsverband worden tegenover het man tot man geweld gezet: afrekeningen in het criminele circuit, ruzies om geld, drugs of vrouwen. Die laatste categorie daalt al jarenlang in Nederland, maar dat geldt niet voor de abnormale moorden.

"Het schommelt wel wat, maar gemiddeld gaat het om een paar gevallen per jaar", zegt Marieke Liem, die aan de Universiteit Leiden onderzoek doet naar fataal geweld in Nederland. "Juist omdat het om abnormale moorden gaat, waarbij we een relatief grote invloed van psychische problemen zien, is het heel ingewikkeld die oudermoorden met beleid te voorkomen."

Tussen 1992 en 2016 kwam het volgens de databank van de Universiteit Leiden 134 keer voor dat kinderen hun moeder of vader ombrachten - dat is ongeveer 7 procent van het totaal aantal moorden. Een dubbele ouderdoding kwam in die periode vier keer voor.

In bijna de helft van de gevallen werd een mes gebruikt door de dader. Vergiftiging - waar het Openbaar Ministerie Hans W. en Susan H. van verdenkt - komt zelden voor: in minder dan vijf procent van de gevallen.

Hoewel het volgens Liem lastig is om generalistische dingen te zeggen over die ouderdodingen, vallen wel een aantal zaken op. Vaak hebben daders psychische stoornissen. Ook geweld uit wraak of vergelding voor bijvoorbeeld misbruik of geweld in het verleden komt relatief vaak voor. Het doden van ouders uit opportunisme, bijvoorbeeld vanwege het geld, gebeurt veel minder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden